ژئوپارک ارس؛ پیشران توسعه پایدار در نقطه صفر مرزی
رئیس اداره ژئوپارک ارس، در تشریح چشماندازهای این منطقه جهانی، همجواری ژئوپارک با منطقه آزاد ارس را یک ظرفیت استراتژیک کمنظیر خواند و تاکید کرد که برند معتبر یونسکو، با ایجاد اعتماد بینالمللی، مسیر جذب سرمایهگذاری را حتی در شرایط تحریم هموار میکند.
به گزارش یازاکو به نقل از ایرنا، منطقه آزاد ارس در شمالغرب ایران، تنها یک قطب صنعتی و تجاری نیست؛ بلکه با ثبت جهانی ژئوپارک ارس در شبکه جهانی ژئوپارکهای یونسکو، به کانونی برای تلاقی «اقتصاد»، «طبیعت» و «فرهنگ» تبدیل شده است.
این منطقه که در مسیر تاریخی جاده ابریشم واقع شده، اکنون مدلی نوین از توسعه را تجربه میکند که در آن، جوامع محلی نقش اصلی را ایفا میکنند.
«میثم نجفزاده» رئیس اداره ژئوپارک ارس،، به واکاوی مولفههای این توسعه، چالشها، فرصتها و برنامههای آتی برای حفظ این کارت سبز جهانی پرداخت؛ آنچه در ادامه میخوانید، مشروح این گفتوگو است.
سوال: جناب آقای نجفزاده، به عنوان نخستین سوال، تعامل میان ساختار «منطقه آزاد» و «ژئوپارک جهانی» را چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا این دو هویت متفاوت، در تقابل با یکدیگرند یا مکمل هم؟
نجفزاده: این همجواری نه تنها تقابل نیست، بلکه یک ظرفیت استراتژیک و کمنظیر در سطح کشور و حتی منطقه محسوب میشود.
منطقه آزاد ارس به طور ذاتی ماهیتی «زیرساختمحور» دارد؛ یعنی بسترهای حیاتی نظیر دسترسیهای جادهای و ریلی، لجستیک قدرتمند، خدمات گمرکی و تسهیلات سرمایهگذاری را فراهم میکند.
از سوی دیگر، ژئوپارک ارس به عنوان یک برند بینالمللی که تحت نظارت و حمایت عالیه یونسکو قرار دارد، به این زیرساختهای فیزیکی، «هویت جهانی» و «اعتبار فرهنگی» میبخشد.
قرارگیری این دو مولفه در کنار یکدیگر، بهویژه با توجه به موقعیت جغرافیایی ارس در مسیر تاریخی جاده ابریشم و کریدورهای بینالمللی حملونقل، یک مزیت رقابتی منحصربهفرد برای ما ایجاد کرده است.
این موقعیت ژئوپلیتیک، ابزاری قدرتمند برای معرفی ظرفیتهای منطقه در مقیاس جهانی و جلب توجه سرمایهگذاران داخلی و خارجی است.
سوال: تصور عمومی از ژئوپارکها عمدتاً به بازدید از پدیدههای زمینشناسی محدود میشود؛ آیا ماموریت ژئوپارک ارس صرفاً جذب گردشگر است؟
نجفزاده: به هیچ عنوان؛ اگر ژئوپارک را صرفاً معادل گردشگری بدانیم، به بیراهه رفتهایم.
هدف غایی و اصلی شبکه جهانی ژئوپارکها، «توسعه پایدار» و «توانمندسازی جوامع محلی» است که گردشگری تنها یکی از ابزارهای رسیدن به این هدف است، نه هدف نهایی.
من با قاطعیت عرض میکنم که اگر فرآیند گردشگری در منطقه شکل بگیرد اما بدون مشارکت مردم محلی باشد و سود اقتصادی آن مستقیماً به سفره مردم بومی نرسد، ژئوپارک در تحقق اهداف خود شکست خورده است.
فلسفه وجودی ما این است که جامعه محلی از طریق حفظ میراث زمینشناسی و فرهنگی خود، به انتفاع اقتصادی برسد.
سوال: در شرایط فعلی اقتصادی و محدودیتهای بینالمللی، برند یونسکو چه کمکی به جذب سرمایه میکند؟
نجفزاده: ببینید، برند جهانی ژئوپارکهای یونسکو شاید به صورت مستقیم یک ابزار مالی نباشد، اما کارکردی بسیار مهمتر دارد و آن «اعتمادسازی بینالمللی» است.
در دنیای اقتصاد، سرمایه جایی میرود که اعتماد وجود داشته باشد؛ تاییدیه یونسکو به معنای وجود استانداردهای جهانی در مدیریت و حفاظت از منطقه است.
همین اعتماد میتواند مسیر سرمایهگذاری را حتی در شرایط سخت تحریم هموار کند؛ سرمایهگذار خارجی یا داخلی وقتی میبیند منطقهای تحت رصد و استاندارد یک نهاد بینالمللی است، با اطمینان بیشتری ورود میکند.
البته نباید فراموش کنیم که تجربه موفق ژئوپارک قشم به ما آموخته است که برند تنها کافی نیست؛ تکمیل زیرساختهای حیاتی مانند فرودگاه، شبکه ریلی، هتلها و مراکز اقامتی استاندارد، شروط لازم برای تبدیل ژئوپارک به یک بسته کامل اقتصادی هستند.
ژئوپارکی که فقط نام داشته باشد اما فاقد زیرساخت باشد، کارکرد واقعی خود را از دست میدهد.
سوال: یکی از مباحث جدید در حوزه ژئوپارکها، بحث “Geo-product” یا به عبارتی محصول مکانی است؛ در ارس چه اقداماتی در این زمینه انجام شده است؟
نجفزاده: تولید «ژئوپروداکت» یا محصولات مرتبط با ژئوپارک، یکی از محورهای اصلی استراتژی توسعه ماست؛ ما معتقدیم محصولات بومی، صنایعدستی و حتی خوراکهای محلی که ریشه در اقلیم و فرهنگ منطقه دارند، قابلیت تبدیل شدن به محصولات تجاری گردشگری را دارند.
در همین راستا، نخستین رویداد تخصصی خوراکشناسی ژئوپارک را با تشکیل کمیتههای فنی برگزار کردیم.
هدف ما این است که نانهای سنتی، آشها، شیرینیها و شیوههای پخت بومی که نسل به نسل منتقل شدهاند، نه تنها احیا شوند، بلکه بستهبندی و برندسازی شده و به فروش برسند.
این رویکرد علاوه بر هویتبخشی، درآمد پایدار برای خانوادهها و بهویژه زنان توانمند منطقه ایجاد میکند؛ همین استراتژی دقیقاً در حوزه صنایعدستی نیز در حال پیگیری است.
سوال: جامعه محلی چقدر با مفاهیم ژئوپارک آشنا شده است؟
نجفزاده: آموزش، سنگ بنای موفقیت ماست! ما طرحی جامع تحت عنوان «همیار ژئوپارک» را اجرا کردهایم که هدف آن نفوذ مفاهیم حفاظتی و توسعهای به لایههای مختلف اجتماع است.
در سال جاری، حدود یکهزار نفر در قالب این برنامهها تحت آموزش قرار گرفتهاند؛ این افراد شامل دانشآموزان ۲۰ مدرسه، دبیران منتخب، هتلداران، فروشندگان و ساکنین روستاهای محدوده ژئوپارک هستند.
تولید بستههای محتوایی آموزشی و برگزاری دورههای تخصصی، نشاندهنده عزم جدی ما برای ارتقای سطح آگاهی عمومی است، چرا که معتقدیم حافظان اصلی این میراث، خود مردم هستند.
سوال: ارس منطقهای با تنوع فرهنگی بالاست؛ این موض وع چه جایگاهی در برنامههای شما دارد؟
نجفزاده: ابعاد فرهنگی ژئوپارک ارس، جدا از ابعاد زمینشناسی آن نیست؛ آیینهای سنتی، موسیقی عاشیقی، پوشاک بومی، بازیهای محلی و جشنوارههای محصولات کشاورزی، روحِ ژئوپارک هستند.
تقویت این مولفهها باعث افزایش «حس تعلق» و «غرور ملی و محلی» میشود؛ ما برنامههای مدونی برای مستندسازی آیینها و ثبت روایتهای شفاهی داریم.
ایجاد یک پایگاه داده فرهنگی و اجتماعی با هدف معرفی هویت ایرانی، اسلامی و آذربایجانی، بهویژه در این نقطه حساس مرزی، یک اولویت استراتژیک فرهنگی است که با جدیت دنبال میشود.
سوال: وضعیت اعتبارات و زیرساختها چگونه است و آیا برای ارزیابی مجدد یونسکو آمادگی دارید؟
نجفزاده: خوشبختانه با نگاه مثبت مدیران ارشد سازمان منطقه آزاد، بودجه ژئوپارک ارس نسبت به سال گذشته دو برابر شده است؛ در حال حاضر بیش از ۲۰۰ میلیارد ریال بودجه عمرانی و ۸۶ میلیارد ریال بودجه اجرایی مصوب داریم که تاکنون حدود ۸۰ درصد آن محقق شده است.
خبر خوب اینکه برای سال آینده نیز پیشبینی افزایش ۱.۵ برابری بودجه را داریم که نقش حیاتی در تکمیل زیرساختها خواهد داشت.
رویکرد ما در زیرساختها سیستماتیک است؛ ابتدا آموزش و آگاهیبخشی، سپس تعریف مسیرهای درآمدی و در نهایت تامین خدمات پایه (راه، سرویس بهداشتی، پارکینگ، مدیریت پسماند، تابلوهای تفسیر و اینترنت)؛ وقتی این بستر فراهم شود، بخش خصوصی خود به خود ورود میکند.
در خصوص ارزیابی یونسکو نیز باید بگویم که ارزیابی چهارساله که از الزامات سختگیرانه شبکه جهانی است، سال آینده به صورت رسمی انجام میشود.
ما تمام برنامهریزیها و نقشه راه خود را بر مبنای موفقیت در این آزمون و حفظ این برند جهانی تنظیم کردهایم.
سخن پایانی؟
نجفزاده:ژئوپارک یک پروژه صرفاً عمرانی و کالبدی نیست؛ بلکه یک پروژه چندوجهی اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و هویتی است.
برای موفقیت در این مسیر، نیازمند همراهی رسانهها هستیم؛ استفاده هدفمند از ابزارهای نوین، تولید محتوای مکتوب فاخر و اینفوگرافیکهای آموزشی و محتوای چند رسانهای میتواند نقش موثری در تحقق توسعه پایدار منطقه ایفا کند.
ژئوپارک ارس پس از سالها تلاش کارشناسی و تشکیل پروندههای فنی، سرانجام در اردیبهشتماه ۱۴۰۲ (می ۲۰۲۳) در دویست و شانزدهمین نشست شورای اجرایی سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) در پاریس، رسماً تأیید و به عنوان دومین ژئوپارک جهانی ایران (پس از قشم) و نخستین ژئوپارک جهانی منطقه شمالغرب کشور در شبکه جهانی ژئوپارکها (GGN) ثبت شد؛ این رویداد، ایران را به یکی از کشورهای پیشرو در خاورمیانه در حوزه ژئوتوریسم تبدیل کرد.
این منطقه با مساحتی بالغ بر ۱۶۷۰ کیلومتر مربع، گسترهای وسیع در شهرستان جلفا را در بر میگیرد و انطباق محدوده آن با منطقه آزاد تجاری-صنعتی ارس، موقعیت ممتازی را برای ترکیب ظرفیتهای تجاری و گردشگری طبیعی فراهم آورده است؛ این ژئوپارک دارای ۳۱ سایت متنوع زمینشناسی (ژئوسایت)، طبیعی، تاریخی و فرهنگی است.
مهمترین ویژگی زمینشناسی ارس که توجه کارشناسان یونسکو را جلب کرد، وجود آثار و لایههای زمینشناسی مربوط به مرز دورانهای «پرمین» و «تریاس» است که سند مهمی از رخداد انقراض بزرگ گونههای جانوری در ۲۵۰ میلیون سال پیش محسوب میشود.
تنوع بینظیر فرمهای فرسایشی، کوههای مینیاتوری (بدلندها)، چینخوردگیهای عظیم و پدیدههای زمینشناسی تکتونیکی، این منطقه را به بهشتی برای زمینشناسان و طبیعتگردان تبدیل کرده است.
عضویت در شبکه جهانی ژئوپارکهای یونسکو دائمی نیست و طبق قوانین یونسکو، ژئوپارکها هر چهار سال یکبار مورد بازرسی دقیق و ارزیابی مجدد (Revalidation) قرار میگیرند.
در صورتی که ژئوپارک توانسته باشد شاخصهای توسعه پایدار، آموزش جوامع محلی، حفاظت از میراث زمین و توسعه زیرساختها را رعایت کند، «کارت سبز» دریافت کرده و عضویتش برای ۴ سال دیگر تمدید میشود.
در غیر این صورت، با دریافت «کارت زرد» (مهلت دو ساله برای اصلاح) یا «کارت قرمز» (اخراج از شبکه)، مواجه خواهد شد.
مصاحبه رئیس اداره ژئوپارک ارس و تأکید بر افزایش بودجه و توسعه زیرساختها، دقیقاً در راستای آمادگی برای این آزمون سختگیرانه چهارساله است که قرار است در سال آینده برگزار شود.
ژئوپارک ارس با شعار توسعه اقتصاد محلی و حفاظت از میراث زمین، تلاش دارد تا با عبور از اقتصاد صرفاً صنعتی، الگویی از «اقتصاد سبز» را در منطقه آزاد ارس پیادهسازی کند که در آن جامعه محلی مستقیماً در سود حاصل از گردشگری سهیم باشد.
