آبگیری تالاب «قره‌قشلاق» پس از یک دهه خشکی

به گزارش یاازکو به نقل از ایرنا، تالاب قره‌قشلاق در جنوب‌شرقی پارک ملی دریاچه ارومیه و در محدوده سه شهرستان بناب و ملکان در آذربایجان‌شرقی و چهاربرج در آذربایجان‌غربی قرار دارد. این تالاب در موقعیت جغرافیایی ۳۷ درجه و ۱۳ دقیقه و ۲۵ ثانیه عرض شمالی و ۴۵ درجه و ۵۱ دقیقه و ۳۸ ثانیه طول شرقی واقع شده و حدود ۲۲ هزار و ۲۵۰ هکتار وسعت دارد.

این منطقه در ارتفاع یک‌هزار و ۲۸۰ متری از سطح دریاهای آزاد و در جنوب‌غربی کوهپایه‌های سهند واقع است. بر اساس بررسی‌های ایستگاه‌های هواشناسی مراغه و بناب، اقلیم تالاب سرد و استیپی با تابستان‌های نسبتاً گرم است.

سه رودخانه مردق، صوفی و زرینه شاخه‌های اصلی تأمین‌کننده آب تالاب هستند. برکت بارش‌های اسفند پارسال و فروردین و اردیبهشت امسال باعث شده از هر سه رودخانه دبی قابل‌توجهی وارد تالاب شود؛ به‌گونه‌ای که به گفته مدیران محلی، اکنون بیش از ۵۰ درصد آب موردنیاز تالاب تأمین شده است. با ادامه بارش‌ها و ورودی‌ها، احتمال تأمین کامل تراز استاندارد آب تالاب بسیار بالاست.

اهمیت اجتماعی، زیستی، اقتصادی و فرهنگی تالاب قره‌قشلاق به حدی است که زندگی بیش از ۶۰ هزار نفر از روستاهای اطراف به‌طور مستقیم تحت‌تأثیر شرایط آن قرار دارد.

طبق برنامه مدیریت جامع حوضه آبخیز تالاب و مطالعات اداره کل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان‌شرقی، حدود ۲۰ هزار نفر در شعاع یک کیلومتری، ۱۵ هزار نفر در شعاع سه کیلومتری و ۲۵ هزار نفر در فاصله پنج کیلومتری تالاب سکونت دارند و کشاورزی و دامداری آن‌ها وابسته به وضعیت تالاب است.

روستاهای قره‌قوزلو، قره‌پاپاق، قره‌قشلاق، مرادخانلو، حاجی‌مصیب، چوپوغ‌لو، احمدآباد، سالارآباد، قیپچاق، منصورآباد، مجیدآباد، آغ‌داش، خانه برق جدید، قلعه‌بزرگ، حیران و فسندوز، ۱۶ روستای واقع در حریم اولیه تالاب هستند.

۹ روستا نیز در حریم دوم (فاصله سه کیلومتری) و ۱۰ روستا در حریم سوم (پنج کیلومتری) قرار دارند که آبگیری اخیر امید تازه‌ای در میان اهالی منطقه ایجاد کرده است.

ویژگی‌های زمین‌شناسی منحصربه‌فرد و شرایط فیزیکی و شیمیایی تالاب، پوشش گیاهی، جانوری، آبزی و پرندگان بومی و مهاجر ویژه‌ای به منطقه بخشیده است. صحنه‌های بکر و زیبای طبیعت تالاب چشم هر بیننده‌ای را خیره می‌کند.

به علت شیب اندک و پخش سیلاب‌ها، در زمستان و بهار تالاب‌های کم‌عمقی در نقاط مختلف ایجاد می‌شود که پویایی زیستی منطقه را افزایش می‌دهد.

تنها نقاط دارای آب دائمی تالاب، رویشگاه قوام‌شامی در انتهای کانال ورودی آب نئور (چرچر) و منطقه شط‌مناف در انتهای زرینه‌رود و مصب آن به دریاچه ارومیه است. ساخت کانال اتصال زرینه‌رود به سیمینه‌رود طی سال‌های گذشته اکوسیستم منطقه را تحت تأثیر قرار داده و خشکی‌هایی ایجاد کرده بود.

تاکنون ۱۸۲ گونه پرنده در تالاب شناسایی شده است؛ از جمله غاز پیشانی‌سفید، عروس‌غاز، عقاب صحرایی، میش‌مرغ و انواع پرستو. تالاب برای پرندگان آبزی جوجه‌آور، مهاجر عبوری و زمستان‌گذران اهمیت دارد.

عمق آب تالاب بیش از ۳۰ سانتی‌متر نیست و ترکیبی از آب شیرین، لب‌شور و شور را شامل می‌شود.

تالاب به‌عنوان منبع آب شیرین با پوشش گیاهی گسترده، پشتیبان معیشت روستاهای منطقه است و از سوی دیگر، فعالیت‌های انسانی نیز بر اکوسیستم تالاب اثرگذار است.

گونه غالب گیاهی تالاب گزستان‌ها (گززارها) هستند که در اطراف رودخانه‌های زرینه، سیمینه، مردق و صوفی تا محل اتصال به تالاب گسترش دارند.

از نظر پتانسیل تولید گیاهی، تالاب قره قشلاق (به ویژه قوام شامی) یکی از ارزشمندترین تالاب های جنوب دریاچه ارومیه است که ویژگی های خاص رویشگاهی دارند و پوشش گیاهی آن با تغیرات کیفی آب های ورودی مرتبط است.
گونه های مختلف گیاهی در طول سال و عموما از ابتدای اسفند از جمله چمن شور(Aeluropus spp) همراه با سیاه ناو (Puccinellia spp) در بخش های مختلف تالاب رشد می کنند و از مراکز یا بخش های اصلی ورودی آب شیرین-لب شور در تالاب به اطراف، میزان شوری آب وخاک بیشتر می شود.

نیزارهای شیرین پسند در مرکز، به اجتماعات باتلاقی شور (Halocnemum strobilaceum)، گز (Tamarix ramossisima) و تاماریکس در حاشیه ها تبدیل می شود.

از ویژگی منطقه قوام شامی در تالاب قره قشلاق رشد چند دوره ای گیاهان علفی براساس میزان تغیرات شوری آب و خاک است که رشد چند دوره ای گیاهان علفی بر اساس میزان تغیرات شوری آب و خاک مشاهده شده است که پژوهش های چندانی در این زمینه صورت نگرفته، اما آنچه به اثبات رسیده این است که در تالاب از میانه های اسفند رشد چمن شورهای ساحلی شروع می شود و شیرین پسندترین آنها یعنی چمن شور ساحلی (Aeluropus littoralis) با سرعت بیشتری رشد می کند و در ابتدای اردیبهشت به اوج سیکل زیستی خود می‌رسد و حداکثر رشد خود را نشان می دهد.

از مجموع ۲۷۳ تاگزون گیاهی مطالعه شده در مناطق جنوب شرقی دریاچه ارومیه ،۶۷ تاگزون سابقه حضور میش مرغ در سال های اخیر و گذشته وجود دارد.

با تداوم روند کنونی آبگیری، یک ماه آینده تالاب به طور کامل احیا می شود

مدیر حفاظت محیط زیست شهرستان بناب با اعلام اینکه اکنون بیش از ۵۰ درصد حق آبه تالاب قره قشلاق تامین شده است، اظهار کرد: نیاز آبی تالاب بر اساس مطالعات مراکز علمی و سازمان حفاظت محیط زیست ۶۴ میلیون مترمکعب است که از این مقدار تاکنون ۳۶ ملیون مترمکعب تامین شده است.

میکائیل نقوی در گفت وگو با خبرنگار ایرنا، اظهار کرد: دبی آب ورودی به بستر تالاب طی یک هفته اخیر ۱۵ مترمکعب در ثانیه است که با حساب طی یک شبانه روز آبی به میزان یک میلیون و ۲۹۰ مترمکعب به تالاب وارد می شود که رقمی بسیار قابل توجه و طی سال های اخیر بی سابقه می باشد.

به گفته وی این مقدار آب از طریق رودخانه های مردق و صوفی در آذربایجان شرقی و زرینه رود از آذربایجان غربی وارد بستر تالاب قره قشلاق می شود که با تداوم آن به مدت یک ماه، کل نیاز آبی تالاب تأمین خواهد شد.

نقوی با اشاره به اینکه وضعیت کنونی تالاب قره قشلاق حداقل از سال ۱۳۹۴ تاکنون بی سابقه بوده است، بارش های اخیر را عامل اصلی بهبود وضعیت تالاب عنوان و اضافه کرد: بدون تردید احیای این تالاب نه تنها بر وضعیت عمومی دریاچه ارومیه تاثیر مستقیم دارد، در بهبود شرایط معیشتی و اقتصادی روستاهای منطقه و حتی وضعیت آب و هوای منطقه به خصوص شهر بناب نیز تاثیرگذار خواهد بود.

وی یکی از آثار مهم احیای تالاب قره قشلاق را زدودن آلودگی هوای شهرهای جنوب آذربایجان شرقی به خصوص شهرهایی مثل بناب، مراغه، عجب شیر و ملکان عنوان کرد و ادامه داد: به دلیل خشکی تالاب طی سال های اخیر بناب شدیدترین آلودگی های هوا در آذربایجان شرقی را به خصوص در سال گذشته تجربه کرد که امیدواریم با زنده شدن تالاب و در کنار آن رعایت مقررات زیست محیطی از سوی صنایع، برای سالجاری کمترین آلودگی هوا را در منطقه شاهد باشیم.

نقوی اهمیت محیط زیست طبیعی و جانوری تالاب قره قشلاق را مورد اشاره قرار داد و با بیان اینکه انواع گونه های گیاهی، جانوری، پرنده و آبزیان جزو مختصات این تالاب هستند، گفت: گونه های شاخص گیاهان هالوفیت درختچه های گز در این تالاب به وفور وجود دارد که در کرانه های مسیر ورود آب به بستر تالاب زیبایی های خاصی به طبیعت منطقه بخشیده است.

وی یادآور شد: به لحاظ رویش گیاهی در تالاب قره قشلاق تیره گندمیان و برخی گونه های مورد تغذیه پرندگان آبزی در انتهای تالاب موسوم به (قوام شامی) این محل را پذیرایی تعداد زیادی از پرندگان مهاجر شامل غاز خاکستری، غاز پیشانی سفید، انواعی از اردک‌ها کرده و سایر جانور ان پستاندار همچون گراز وحشی، گرگ، روباه معمولی، خفاش، جوجه تیغی و انواع خزندگان مثل لاک پشت شناور و مار و ماهی کپور نیز در تالاب زیست می کنند.

نقوی به نقش مهم جوامع محلی در انجام تکالیف مربوط به اجرای اشاره کرد و افزود: همکاری بین اهالی بومی منطقه با مدیریت تالاب می تواند در احیا و تثبیت وضعیت نرمال تالاب موثر بوده و باید توجه داشت که بدون رعایت مقررت زیست محیطی در مناطق پیرامونی تثبیت وضعیت تالاب غیر ممکن خواهد بود.

وی مدیریت جامع منابع آب حوضه آبخیز، بهر برداری پایدار از تالاب و مدیریت کاربری اراضی حوضه آبخیز، احیا و حفاظت از تنوع زیستی تالاب و ارتقای آگاهی عمومی از اهمیت تالاب و پایدارسازی معیشت جوامع محلی حوضه آبخیز را از اهداف محوری و راهبردی برنامه مدیریت جامع حوضه آبریز تالاب قره قشلاق اعلام کرد.

مدیر حفاظت محیط زیست شهرستان بناب با تاکید بر اینکه مراقبت، احیا و تثبیت وضعیت تالاب قره قشلاق تنها بر عهده این مجموعه نیست، اظهار کرد: بر اساس اسناد مربوط به برنامه جامع مدیریت تالاب، تعداد ۳۰ دستگاه از جمله خبرگزاری و صدا وسیما، جهاد کشاورزی، شهرداری ها، تعاونی های آبران، آب منطقه ای آذربایجان شرقی و غربی، استانداری های آذربایجان شرقی و غربی، آبفای آذربایجان شرقی و غربی، میراث فرهنگی، دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی، دادگستری، بانک های عامل، برق منطقه ای، منابع طبیعی و آبخیزداری، فرمانداری شهرستان های بناب، ملکان و چهاربرج، تعاونی ها و تشکل های محلی و مردم نهاد در حفظ تالاب قره قشلاق نقش و تکلیف دارند.

چشم انداز ۱۰ ساله برای تالاب قره قشلاق ترسیم شده است

رییس کمیته محلی تالاب قره قشلاق نیز در گفت وگو با ایرنا، نقش تالاب قره قشلاق در زیست بوم منطقه و جاذبه های طبیعی دارای ظرفیت بسیار قوی گردشگری را مورد تاکید قرار داد و گفت:‌ این تالاب دارای برنامه جامع مدیریت حوض آبخیز مصوب شورای توسعه و برنامه ریزی آذربایجان شرقی است که در آن تکالیف هر بخش، دستگاه و حتی جوامع محلی به تفصیل بیان شده است.

محمدحسین قلعه‌ای هدف کلی برنامه فوق را جلب مشارکت و همکاری موثر کلیه دست اندرکاران کلیدی در استان های آذربایجان شرقی و غربی، شهرستان های بناب، ملکان و چهاربرج با به کارگیری رویکرد مدیریت زیست بومی و پایدارسازی منابع آب، خاک و تنوع زیستی برای جامعه امروز ونسل های آینده با تضمین معیشت پایدار جوامع محلی عنوان کرد.

وی چشم انداز و اهداف مدیریت جامع تالاب قره قشلاق را ۱۰ ساله اعلام و اظهار کرد: تالاب با تنوع زیستی غنی، مناظر زیبا، آب سالم و کافی در خدمت سلامت، معیشت و رفاه جوامع محلی و بستری برای تقویت تعامل و همکاری سازنده نهادها در سطوح محلی و استانی است و جایگاه ملی و اهمیت بین المللی آن در ۱۰ سال آینده نهادینه شده است.

قلعه ای درباره ساختار سازمانی کمیته محلی(بین شهرستانی) تالاب قره قشلاق، گفت: بستر تالاب در مرز جغرافیایی سه شهرستان بناب، ملکان و چهاربرج قرار دارد، لذا برای حل مشکلات هماهنگی بین شهرستان ها بر اساس تجربه سال های اخیر در برگزاری جلسات کمیته محلی تالاب و به منظور جلب مشارکت فعال تر هر سه شهرستان، در اجرای برنامه های مصوب مدیریت جامع تالاب ساختار منظم تحت عنوان کارگروه مدیریت شهرستان جهت هماهنگی لازم ایجاد شده است.

وی با اشاره به اینکه ساختار سازمانی برنامه جامع مدیریت زیست بومی تالاب قره قشلاق فرابخشی با مشارکت کلیه ذینفعان مرتبط است، یادآور شد: در آن نهادهای اجرایی، سازمان های نظارتی، جوامع محلی پیرامون تالاب، تشکل های محلی و انجمن های مردم نهاد بر اساس میزان ارتباط، تاثیرگذاری و تاثیرپذیری خود بر وضعیت حفاظت و احیای تالاب مسئولیت دارند.

قلعه ای ادامه داد: این مشارکت و مسئولیت پذیری جمعی در تمامی مراحل تدوین برنامه، اجرای اقدامات پایش ضروری است و عملکرد موثر چنین مجموعه‌ گسترده ای از ذینفعان به شکل گیری ساختار سازمانی کارآمدی نیاز دارد که بتواند شبکه روابط میان دست اندرکاران را ساماندهی و بر فرآیند اجرای اقدامات نظارت داشته باشد، تا دستیابی به اهداف مدیریت میسر شود.

وی یادآور شد: بر این اساس یکی از اقدامات کلیدی در تدوین برنامه های جامع مدیریت زیست بومی تالاب ها، تعیین ساختار سازمانی متناسب است که در این راستا ذینفعان مرتبط با تالاب قره قشلاق به سه سطح تقسیم شدند تا بتوانند در عملکرد دست اندرکاران در اجرای برنامه، مشارکت در خور داشته باشند که این ساختار در سطوح جوامع محلی، شهرستانی و استانی-ملی تعریف و اعضای آن شناسایی و معرفی شده است.

قلعه ای با بیان اینکه ساختار سازمانی برنامه مدیریت جامع حوضه آبریز تالاب قره قشلاق به دلیل واقع شدت بین آذربایجان شرقی و غربی، فرا استانی است، گفت: در این میان اهمیت هماهنگی، انسجام و استقرار ساختار مدیریتی هماهنگ کننده و کارآمد برای مدیریت مشارکتی تالاب در دو استان امری ضروری و حیاتی است.

وی ادامه داد: چنانچه بخش عمده منابع آب و حق آبه زیستگاه های حساس تالاب در مناطق قوام شامی و شط مناف از محل زرینه رود تأمین می شود که در این میان شناسایی و تعریف کلان و فرا استانی در حوضه آبخیز تالاب قره قشلاق به عنوان بزرگترین تالاب اقماری که در بخش جنوبی دریاچه ارومیه قرار دارد و با دریاچه پیوستگی بوم شناختی دارد، در تضمین پایداری حفاظت منطقه کلیدی است.

فرماندار شهرستان بناب بر لزوم همکاری دستگاه‌های دو استان در تحقق اهداف راهبردی مدیریت تالاب را مورد تاکید قرار داد.

 تالاب قره قشلاق بناب به عنوان تالاب غیر دریاچه ای، در فاصله ۱۵ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان بناب واقع شده که در سال ۱۳۶۳ به عنوان منطقه شکار ممنوع اعلام شده است و به عروس تالاب‌های شمال غرب کشور مشهور است.

تنها عامل حیات این تالاب ورود آب از رودخانه های منتهی به دریاچه ارومیه و در سطح پایین تر بارش های فصلی می باشد که خشکسالی های اخیر منابع تغذیه تالاب را با کاهش و تحدید جدی مواجه کرده بود.

بر اساس آمارهای موجود تاکنون تعداد ۱۹۳ گونه پرنده در تالاب قره قشلاق شناسایی و ثبت شده است که علاوه بر این گونه های بسیار زیبا، هم اکنون تعداد ۲۷ پستاندار، ۱۶ گونه ماهی و هفت خزنده در محل تالاب زندگی می کنند که حیات این موجودات زنده با خشک شدن تالاب به خطر می افتد.

گونه های گیاهی تالاب قره قشلاق نیز ۲ هزار و ۵۰۰ نوع است که اغلب این گونه ها شورپسند هستند و به رغم پایین بودن آب تالاب، به دلیل اجرای طرح های مختلف حفاظتی، آسیبی متوجه این حوزه نشده است.

آذربایجان شرقی تعداد ۲۷ تالاب دایمی و فصلی دارد.