۱۰ مرداد، سالروز ثبت جهانی بازار سرپوشیده تبریز؛ میراث نهادی که ماندگارتر از هر دولتی است

به گزارش یازاکو، جعفر ساعی‌نیا_ در ادبیات اقتصاد، نهادها مهم‌تر از ساختمان‌ها هستند. ساختمان‌ها ساخته می‌شوند، فرسوده می‌شوند و دوباره مرمت می‌شوند؛ اما آنچه اقتصاد را می‌سازد، قواعدی است که رفتار انسان‌ها را شکل می‌دهد. بازار تاریخی تبریز، از همین منظر، یک اثر معماری نیست؛ یک نهاد اقتصادی است.
اگر امروز بازار تبریز بزرگ‌ترین بازار سرپوشیده جهان شناخته می‌شود، دلیل آن صرفاً وسعت یا زیبایی معماری نیست. صدها سال تجارت در این بازار بر پایه قراردادهای نانوشته، اعتبار کسبه، اعتماد متقابل، تخصص‌گرایی اصناف و شبکه‌ای از روابط اقتصادی شکل گرفته است؛ سازوکاری که بدون بانک‌های مدرن، بدون سامانه‌های الکترونیکی و بدون بوروکراسی پیچیده، میلیون‌ها معامله را ممکن می‌کرد.
اقتصاددانان نهادگرا معتقدند کشورها زمانی ثروتمند می‌شوند که نهادهایشان هزینه مبادله را کاهش دهند. بازار تبریز دقیقاً چنین نقشی ایفا می‌کرد. تاجری که از قفقاز، آناتولی، بغداد یا آسیای میانه وارد تبریز می‌شد، تنها کالا خرید و فروش نمی‌کرد؛ او وارد شبکه‌ای از اعتماد می‌شد؛ شبکه‌ای که ارزش آن از هر سرمایه فیزیکی بیشتر بود.
شاید بزرگ‌ترین درس بازار تبریز برای امروز، همین باشد؛ توسعه با ساختن ساختمان آغاز نمی‌شود، با ساختن اعتماد آغاز می‌شود. سرمایه‌گذاری تنها با تزریق منابع مالی شکل نمی‌گیرد؛ امنیت حقوق مالکیت، ثبات قواعد، اعتبار قراردادها و آزادی مبادله، مهم‌ترین سرمایه‌های هر اقتصاد هستند؛ همان مؤلفه‌هایی که بازار تبریز طی قرن‌ها آن‌ها را در دل خود پرورش داد.
امروز، در شرایطی که اقتصاد ایران با نااطمینانی، افزایش هزینه مبادله، کاهش سرمایه‌گذاری و تضعیف اعتماد مواجه است، بازار تبریز بیش از آنکه یک مقصد گردشگری باشد، یک کتاب درسی اقتصاد است. کتابی که به ما یادآوری می‌کند قدرت یک اقتصاد، نه در تعداد بخشنامه‌ها، بلکه در کیفیت نهادهای آن نهفته است.
ثبت جهانی بازار تبریز، در واقع ثبت جهانی یک اندیشه اقتصادی بود؛ اندیشه‌ای که می‌گفت تجارت، زمانی شکوفا می‌شود که جامعه به جای اجبار، بر اعتماد تکیه کند؛ به جای انحصار، رقابت را بپذیرد؛ و به جای تصمیم‌های مقطعی، قواعدی پایدار برای مبادله ایجاد کند.
دهم مرداد، سالروز جهانی شدن بازار تبریز، فرصتی است تا به جای ستایش آجرها و گنبدها، از نهادی سخن بگوییم که قرن‌ها ثروت آفرید، فرهنگ ساخت و شهر را زنده نگه داشت. شاید امروز، بیش از هر زمان دیگری، اقتصاد ایران به بازخوانی همین میراث ناملموس نیاز دارد؛ میراثی که ارزش واقعی آن، نه در دیوارهایش، بلکه در قواعدی است که روزگاری تبریز را به یکی از مهم‌ترین مراکز تجارت جهان تبدیل کرد.