خازن‌لشکر، پیشگام آموزش فنی و حرفه‌ای در تبریز
یازاکو- بیش از یک قرن پیش، زمانی که آموزش در بسیاری از مکاتب به شیوه‌های سنتی انجام می‌شد، شماری از شخصیت‌های فرهنگی و خیرخواه تبریز به فکر ایجاد تحول در نظام آموزشی و پیوند دادن تحصیل با مهارت‌های عملی افتادند. در این میان، حاج میرزا حسین‌خان خازن‌لشکر با تأسیس مدرسه ارک و فراهم کردن زمینه آموزش رایگان برای کودکان کم‌بضاعت، از چهره‌های پیشگام این رویکرد به شمار می‌رفت.
به گزارش یازاکو، زنده‌یاد حسین امید، با اشاره به اقدامات محمدعلی تربیت و نقش او در ایجاد مدارس حرفه‌ای و صنعتی، یادآور می‌شود که پیش از این اقدامات نیز خازن‌لشکر با راه‌اندازی مدرسه ارک، گامی مهم در مسیر آموزش مهارت‌های فنی برداشته بود.
به روایت حسین امید، مرحوم حاج میرزا حسین‌خان خازن‌لشکر سال‌ها پیش از گسترش مدارس جدید، با دایر کردن مدرسه ارک تصمیم گرفت زمینه آشنایی دانش‌آموزان با رشته‌های فنی و حرفه‌ای را فراهم کند تا آنان در کنار ادامه تحصیل، بتوانند مهارت‌هایی بیاموزند که در رشد و توسعه صنعت کشور مؤثر باشد.
این شخصیت فرهنگ‌دوست، با ایجاد دستگاه قالی‌بافی در مدرسه، امکان یادگیری این هنر را برای محصلان کم‌بضاعت فراهم آورد.
اهمیت اقدام او تنها به آموزش محدود نمی‌شد. خازن‌لشکر هزینه تحصیل دانش‌آموزان را می‌پرداخت و حتی برای آنان لباس رایگان تهیه می‌کرد. به این ترتیب، کودکانی که از امکانات مالی کافی برخوردار نبودند، می‌توانستند از فرصت تحصیل بهره‌مند شوند.
مدرسه ارک در مسجدی در مجاورت ارک علیشاه تبریز قرار داشت. مدیریت آن نیز به حاج میرزا محمدحسین شریعتمدار سپرده شده بود.شخصی که به نوشته حسین امید، از دانشمندان زمان خود به شمار می‌رفت.
در این مدرسه، قرآن، صرف و نحو و متون فارسی و عربی تدریس می‌شد و شیوه آموزش آن، در مقایسه با بسیاری از مکاتب آن دوره، به اصول جدید نزدیک‌تر بود.
بر اساس روایت حسین امید، مدرسه ارک در سال ۱۳۱۰ هجری قمری دایر بوده است. همچنین در شماره ۴۵ روزنامه «اختر»، منتشرشده در ۱۶ ذیقعده سال ۱۳۱۱ قمری، گزارشی درباره اقدامات خازن‌لشکر و برنامه او برای توسعه آموزش مهارت‌های صنعتی منتشر شده است.
خازن‌لشکر تنها به آموزش‌های متداول مدرسه‌ای بسنده نکرده بود. او در نظر داشت با راه‌اندازی کلاس‌های صنعتی، دانش‌آموزان پس از یادگیری خواندن، نوشتن و حساب، بتوانند متناسب با استعداد و علاقه خود، حرفه‌ای بیاموزند و از این طریق به استقلال اقتصادی برسند.
در گزارش روزنامه «اختر» درباره این ابتکار آمده است که قرار بود دانش‌آموزان پس از گذراندن آموزش‌های مقدماتی، در رشته‌هایی مانند آهنگری، نجاری، تجارت و ریخته‌گری مهارت کسب کنند. حرفه‌هایی که در آن زمان برای فعالیت‌های صنعتی و فنی کشور اهمیت داشتند.
هدف از این برنامه آن بود که دانش‌آموزان، علاوه بر برخورداری از سواد عمومی، مهارتی عملی بیاموزند تا هم بتوانند معاش خود را تأمین کنند و هم در آینده نیروی کار مورد نیاز جامعه باشند.
حسین امید این رویکرد را اقدامی ارزشمند می‌داند. زیرا یکی از مشکلات نظام آموزشی، به باور او، تربیت دانش‌آموختگانی بود که با وجود گذراندن سال‌ها تحصیل، از مهارت‌های عملی و حرفه‌ای لازم برای ورود به بازار کار برخوردار نبودند.
با این حال، درگذشت حاج میرزا حسین‌خان خازن‌لشکر در ۱۳ رمضان ۱۳۱۳ قمری، مانع از ادامه مستقیم برنامه‌های او شد. هرچند ایده آموزش حرفه‌ای در تبریز بعدها از سوی دیگر چهره‌های فرهنگی دنبال شد.
محمدعلی تربیت و گسترش مدارس حرفه‌ای در تبریز
به نوشته حسین امید، محمدعلی تربیت در دوره دوم ریاست خود بر معارف آذربایجان، از پاییز سال ۱۳۰۳ شمسی، ایجاد مدارس حرفه‌ای و صنعتی را در دستور کار قرار داد.
تربیت معتقد بود که دانش‌آموزان باید در کنار تحصیلات عمومی، مهارت‌هایی بیاموزند که در زندگی و اشتغال آینده آنان کاربرد داشته باشد.
بر همین اساس، پیشنهاد می‌کرد مدارس دیگر، به‌جای گسترش کلاس‌های متوسطه، زمینه آموزش رشته‌های فنی و صنعتی را نیز فراهم کنند.
در ادامه این رویکرد، کلاس‌های تخصصی در مدارسی همچون حکمت، تمدن و رشیدیه راه‌اندازی شد که در آن‌ها رشته‌هایی مانند کشاورزی، صنایع ظریفه، نجاری و حجاری آموزش داده می‌شد.
حسین امید، محمدعلی تربیت را از پیشگامان ایجاد مدارس حرفه‌ای در آذربایجان معرفی می‌کند. هرچند یادآور می‌شود که پیش از او نیز افرادی مانند ابوالقاسم فیوضات در مسیر توسعه آموزش‌های کاربردی اقداماتی انجام داده بودند.
بر اساس روایت حسین امید، محمدعلی تربیت نیز با توجه به ضرورت هماهنگی برنامه‌های آموزشی با نیازهای محلی، درصدد تأسیس مدرسه‌ای برای آموزش تجارت برآمد.
این مدرسه در سال ۱۳۰۱ شمسی افتتاح شد و مدیریت آن به مرحوم علی مجیرالمولی، معروف به مجیرالدوله، سپرده شد.
برنامه آموزشی مدرسه تجارت، علاوه بر دروس متداول متوسطه، شامل موضوعاتی مانند دفترداری، علم اقتصاد، حقوق، تاریخ تجارت و صنایع بود؛ موضوعاتی که می‌توانست دانش‌آموزان را برای فعالیت در حوزه بازرگانی آماده کند.
مرور این روایت تاریخی نشان می‌دهد که اندیشه پیوند دادن آموزش با مهارت‌آموزی و اشتغال، در تبریز پیشینه‌ای طولانی دارد.
از اقدامات خیرخواهانه حاج میرزا حسین‌خان خازن‌لشکر در مدرسه ارک و آموزش قالی‌بافی به کودکان کم‌بضاعت گرفته تا تلاش‌های ابوالقاسم فیوضات و محمدعلی تربیت برای توسعه مدارس حرفه‌ای و بازرگانی، همگی بیانگر توجه بخشی از نخبگان فرهنگی تبریز به ضرورت آموزش کاربردی بوده است.
این تجربه تاریخی، اهمیت رویکردی را یادآوری می‌کند که در آن مدرسه صرفا محل فراگیری دروس نظری نیست، بلکه باید زمینه آشنایی دانش‌آموزان با مهارت‌های عملی، نیازهای اقتصادی جامعه و فرصت‌های اشتغال را نیز فراهم کند.
تبریز بیش از یک قرن پیش شاهد تلاش‌هایی بود که هدفشان فراتر از باسواد کردن دانش‌آموزان بود.آنان می‌خواستند آموزش، پلی میان دانش، مهارت، استقلال اقتصادی و پیشرفت جامعه باشد.
برگرفته از کتاب تبریز شهر اولین ها تالیف صند سرداری‌نیا
