۴۰۱۰ مفقودالاثر آذربایجانی؛ آزمونی برای اعتماد در مسیر دستیابی به صلحی پایدار در قفقاز جنوبی
یازاکو- این هفته باکو میزبان چهارمین کنفرانس بین‌المللی با عنوان «تقویت اعتماد و توسعه سازوکارها و راهکارهای مؤثر برای رسیدگی به مسئله افراد مفقودالاثر» است.
به گزارش واحد ترجمه پایگاه خبری یازاکو به نقل از آذرنیوز، این کنفرانس در چارچوب «گفت‌وگوی باکو درباره مفقودالاثرها» و به ابتکار کمیسیون دولتی جمهوری آذربایجان در امور اسیران جنگی، گروگان‌ها و مفقودالاثرها برگزار می‌شود. شماری از رؤسای پیشین دولت‌ها و کشورها، نمایندگان سازمان‌های بین‌المللی، کارشناسان، دیپلمات‌ها و متخصصان حقوق بشر در این نشست حضور دارند.
این کنفرانس در شرایطی برگزار می‌شود که جمهوری آذربایجان و ارمنستان پس از چندین دهه درگیری، برای برقراری صلح تلاش می‌کنند. مرحله درگیری مسلحانه در روابط دو کشور پایان یافته و هر دو طرف در مسیر تدوین برنامه صلح و احیای روابط، پیشرفت‌های چشمگیری داشته‌اند. بااین‌حال توافق‌های رسمی به‌تنهایی نمی‌توانند اعتماد پایدار ایجاد کنند. مسائل اساسی بشردوستانه همچنان حل‌نشده باقی مانده‌اند؛ از جمله سرنوشت افرادی که ناپدید شده‌اند و شناسایی بقایای اجساد کشف‌شده در گورهای دسته‌جمعی.
بر اساس آمار کمیسیون دولتی جمهوری آذربایجان تا اول اکتبر ۲۰۲۶، در مجموع ۴۰۱۰ نفر در نتیجه درگیری‌ها به‌عنوان مفقودالاثر ثبت شده‌اند: ۴۰۰۴ نفر مربوط به نخستین جنگ قره‌باغ و شش نفر مربوط به جنگ سال ۲۰۲۰ هستند. این فهرست شامل ۳۲۲۸ نظامی و ۷۸۲ غیرنظامی است. در میان غیرنظامیان ۷۱ کودک، ۲۸۸ زن و ۳۱۹ سالمند وجود دارند.
این آمار ابعاد کامل تلفات و فقدان‌ها را نشان می‌دهد، اما واقعیت روزمره خانواده‌ها را به تصویر نمی‌کشد. ناپدیدشدن عزیزان خانواده‌ها را از قطعیتی که برای سوگواری به آن نیاز دارند، محروم می‌کند. آنان نمی‌دانند که باید همچنان امیدوار بمانند یا با عزیزان خود وداع کنند. این بلاتکلیفی از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود.
این مسئله همچنین نقشی محوری در جست‌وجوی بقایای اجساد انسانی و شناسایی گورهای دسته‌جمعی دارد. بازرسان در مناطقی که پس از جنگ سال ۲۰۲۰ بازپس گرفته شدند، محل‌های متعدد دفن اجساد را کشف کرده‌اند. در نبود اطلاعات قابل‌اعتماد از جمله نقشه‌ها و مختصات ارائه‌شده از سوی طرف ارمنی، بازرسان با موانع جدی در یافتن گورها و شناسایی قربانیان روبه‌رو هستند.
حقوق بین‌الملل بشردوستانه حق خانواده‌ها برای اطلاع از سرنوشت بستگان مفقودالاثر خود را به رسمیت می‌شناسد و طرف‌های درگیر در مخاصمات را موظف می‌کند برای یافتن این افراد تلاش کنند. چارچوب حقوقی مرتبط با این موضوع شامل کنوانسیون سوم ژنو مصوب سال ۱۹۴۹ پروتکل‌های الحاقی به کنوانسیون‌های ژنو و کنوانسیون بین‌المللی حمایت از همه اشخاص در برابر ناپدیدشدن اجباری مصوب سال ۲۰۰۶ است.
جمهوری آذربایجان همچنین پرونده ۷۱ کودکی را که در اوایل دهه ۱۹۹۰ ناپدید شدند، در سازمان ملل متحد مطرح کرده و خواستار حمایت بین‌المللی برای روشن‌شدن سرنوشت آنان شده است. پیامدهای بشردوستانه درگیری‌ها باید در کنار مسائل سیاسی و امنیتی مورد رسیدگی قرار گیرند.
از سال ۲۰۰۲ جمهوری آذربایجان هر دو سال یک‌بار پیش‌نویس قطعنامه‌هایی درباره افراد مفقودالاثر به مجمع عمومی سازمان ملل متحد ارائه کرده است؛ این قطعنامه‌ها با اجماع تصویب شده‌اند. اهمیت این موضوع در روند صلح‌سازی نیز به رسمیت شناخته شده است. در سال ۲۰۲۵ کمیسیون بین‌المللی مفقودالاثرها استدلال کرد که تعیین تکلیف پرونده افراد مفقود می‌تواند به تحکیم صلح در قفقاز جنوبی کمک کند.
متأسفانه ارمنستان از اجرای این تعهدات حقوقی خودداری کرده است. این مسئله باید برای سازمان‌های بین‌المللی فعال در این حوزه هشداری جدی می‌بود. بااین‌حال نهادهای بین‌المللی در برابر رویکرد ایروان نسبت به اسیران و مفقودالاثرها چشم‌پوشی کرده‌اند.
رئیس‌جمهور آذربایجان در پیامی به شرکت‌کنندگان چهارمین کنفرانس بین‌المللی در چارچوب «گفت‌وگوی باکو» درباره «تقویت اعتماد و توسعه سازوکارهای مؤثر برای حل مسئله مفقودالاثرها» به‌طور صریح‌تری به این موضوع پرداخت.
الهام علیئو در سخنان خود درباره واقعیت‌های ژئوپلیتیکی جدید در حال شکل‌گیری در قفقاز جنوبی و پیامدهای بشردوستانه آن‌ها بر اهمیت توافق‌های واشنگتن تأکید کرد. او در پیام خود اظهار داشت: احیای کامل حاکمیت و تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان در کنار پیگیری مستمر صلح از سوی این کشور فرصتی تاریخی برای دستیابی به صلح پایدار و همکاری در قفقاز جنوبی ایجاد کرده است. امضای بیانیه مشترک میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان در ۸ اوت ۲۰۲۵ در واشنگتن با حضور رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا و همچنین پاراف‌شدن معاهده صلح میان دو کشور گام‌هایی اساسی در این مسیر به شمار می‌روند.
دستیابی به صلح پایدار نه‌تنها مستلزم توافق‌های سیاسی بلکه نیازمند ایجاد اعتماد و رسیدگی به پیامدهای بشردوستانه درگیری‌هاست. تعیین سرنوشت افراد مفقودالاثر بخش جدایی‌ناپذیر این روند و مسئولیتی اخلاقی در قبال خانواده‌های آنان است.
در نتیجه تجاوز نظامی ارمنستان علیه جمهوری آذربایجان که بیش از سی سال ادامه داشته است، نام ۴۰۱۰ شهروند آذربایجانی از جمله کودکان، زنان و سالمندان رسماً در فهرست مفقودالاثرها ثبت شده است. با تأسف خاطرنشان می‌کنیم که فعالیت‌های کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در طول این سال‌ها هیچ نتیجه‌ای به همراه نداشته است.
رئیس‌جمهور الهام علیئو در پیام خود همچنین تأکید کرد که تعیین سرنوشت افراد مفقودالاثر همچنان یکی از اولویت‌های دولت جمهوری آذربایجان است.
موضع جمهوری آذربایجان این است که نبود نتایج ملموس ضرورت پاسخ‌گویی بیشتر و ایجاد سازوکارهای بین‌المللی مؤثرتر را نشان می‌دهد. این مسئله دیگر صرفاً به حفظ تعاملات بشردوستانه محدود نمی‌شود. سی سال فقط یک دوره زمانی طولانی نیست؛ بلکه یک عمر کامل است.
کودکانی که هنگام ناپدیدشدن بستگانشان ده یا دوازده سال داشتند، اکنون در دهه چهارم زندگی خود هستند. ممکن است بسیاری از والدین آنان بدون آنکه هرگز از سرنوشت پسران یا دخترانشان باخبر شوند، از دنیا رفته باشند.
ناپدیدشدن عزیزان خانواده‌ها را در وضعیتی از بلاتکلیفی روانی قرار می‌دهد. آنان نمی‌توانند به‌طور کامل سوگواری کنند، زیرا نمی‌دانند که آیا باید همچنان امیدوار بمانند یا خیر. همچنین نمی‌توانند زندگی خود را از سر بگیرند، زیرا وضعیت فقدان عزیزانشان همچنان نامشخص باقی مانده است.
بنابراین برای جمهوری آذربایجان و ارمنستان جست‌وجوی افراد مفقودالاثر همچنان یکی از پیامدهای حل‌نشده چندین دهه درگیری به شمار می‌رود. توافق‌های سیاسی می‌توانند چارچوبی برای صلح ایجاد کنند، اما به‌تنهایی قادر نیستند به پرسش‌هایی پاسخ دهند که هزاران خانواده بیش از سی سال است مطرح می‌کنند.
