به بهانه دویستمین سال اشغال ایروان؛ روس‌ها پس از اشغال مدال ضرب کردند!
دو مدال نادر از آرشیو سازمان تحقیقات سکه‌شناسی ارمنستان، روایتی از یکی از تلخ‌ترین فصل‌های تاریخ دویست سال گذشته را بازگو می‌کند؛ روزگاری که قشون تزاری روس پس از تصرف ایروان برای ثبت این پیروزی بر حکومت قاجار دست به ضرب مدال‌های یادبود زد.
به گزارش یازاکو، مهدی مشایخ، پیش از آنکه توپ‌های روسی دیوارهای ایروان را درهم بکوبند، قشون تزاری مسیری خونین را از قره‌باغ پیموده بود. نخستین هدف قلعه عباس‌آباد بود. محمد امین خان داماد فتحعلی‌شاه و فرمانده قلعه با سنجش توان رزمی خود در برابر ماشین جنگی روسیه راهی جز تسلیم ندید و کلید قلعه را به ژنرال ایوان پاسکویچ فرمانده کل قوای روسیه در قفقاز سپرد. روس‌ها پس از به دست گرفتن قلعه عباس آباد بی‌درنگ به سوی قلعه سردارآباد در چند کیلومتری ایروان به راه افتادند. مدافعان این قلعه چند روز مقاومت کردند، اما دیوارها در برابر آتش توپخانه روسی فرو ریخت و سردارآباد نیز به اشغال درآمد. با سقوط سردارآباد راه ایروان برای قشون تزار گشوده شده بود.
هفت روز مقاومت؛ از آغاز حمله تا سقوط قلعه در ۲۷ سپتامبر ۱۸۲۷ قشون روس حمله به ایروان را آغاز کرد. بنا به منابع تاریخی در آن روز پنج هزار تن پیاده‌نظام و پنجاه سوار زیر فرمان حسن خان حاکم نظامی ایروان در دفاع از شهر بودند. حسن خان در ارتباط نزدیک با عباس میرزا ولیعهد قاجار و فرمانده کل جنگ قرار داشت و تا آخرین لحظه امید به کمک های عباس میرزا داشت. اما آنچه سرنوشت ایروان را رقم زد، تنها برتری نظامی روس‌ها نبود. خیانت برخی از ارامنه ساکن ایروان که اطلاعات مهمی از شهر و قلعه را در اختیار پاسکویچ گذاشتند، کار دفاع را به شدت دشوار کرد. پس از هفت روز مقاومت دیوارهای قلعه در ۱ اکتبر ۱۸۲۷ زیر آتش توپخانه روسیه فرو ریخت و قشون تزار وارد ایروان شد. حسن خان که حاضر به تسلیم نبود، با چند تن از یاران وفادارش در حیاط مسجد جامع ایروان سنگر گرفت. اما این آخرین پناهگاه نیز نگهداشتنی نبود. سربازان روس وارد مسجد شدند و حسن خان را به چنگ آوردند. پاسکویچ این پیروزی را با تشریفات کامل نزد تزار به نمایش گذاشت: حسن خان را به همراه خنجر معروفش که یادگاری از امیر تیمور بود بهمراه کلید قلعه ایروان روانه پترزبورگ کرد. حسن خان فرماندهی که هفت روز در برابر ارتش امپراتوری ایستاده بود، اکنون به عنوان اسیر جنگی در دربار تزار به نمایش گذاشته می‌شد. روس‌ها همچنین با فرستادن اجباری او به پترزبورگ، هرگونه پیوند میان این حاکم مغلوب و دربار قاجار را برای همیشه قطع کردند.
اولتیماتوم پاسکویچ؛ از ایروان تا تبریز پاسکویچ پس از اشغال ایروان درنگ نکرد. او به عباس میرزا پیام داد که مرزهای امپراتوری روسیه بر اساس برنامه‌ریزی‌های از پیش تعیین‌شده تا رود آراز (ارس) خواهد بود و بهتر است ولیعهد قشون خود را به آن سوی رود ببرد؛ در غیر این صورت ارتش تزار روس تبریز را اشغال کرده و غرامت سنگین‌تری طلب خواهند کرد. عباس میرزا در برابر این اولتیماتوم چاره‌ای نداشت. قشون روسیه از رود آراز (ارس) گذشت و به سوی تبریز روانه شد. با اشغال تبریز پایتخت ولیعهدنشین عباس میرزا ناگزیر شد پای میز مذاکره بنشیند. این مذاکرات در ترکمانچای برگزار شد و به انعقاد عهدنامه ترکمانچای در فوریه ۱۸۲۸ انجامید؛ عهدنامه‌ای که به موجب آن خانات ایروان و نخجوان به امپراتوری روسیه واگذار شد و حکومت قاجار متعهد به پرداخت غرامتی سنگین گردید.
مدال اول: ضرب‌شده در تبریز، زیر سایه شکست پاسکویچ که این زنجیره پیروزی‌ها را رقم زده بود، دستور داد برای ماندگار کردن فتح ایروان مدال یادبود ضرب شود. نخستین مدال در ۶ دسامبر ۱۸۲۷ تنها دو ماه پس از سقوط ایروان در تبریز اشغال‌شده ضرب شد. روی این مدال عقاب دوسر امپراتوری روسیه در حال غلبه بر شیر نماد ایران قاجاری به تصویر کشیده شده است. نوشته ای به زبان روسی زیر این نقش حک شده که می‌گوید: «ЕРИВАНЬ ВЗЯТА ۱ГО ОКТЯБРЯ ۱۸۲۷» «ایروان در ۱ اکتبر ۱۸۲۷ فتح شد.» پشت مدال نیز به صراحت اشاره دارد که این مدال در دوران نیکلای اول و در تبریز در زمان حضور ارتش روسیه ضرب شده است.
مدال دوم: هنری‌تر و حاوی پیام جالب مدال دوم که با شناسه ANRO-454 و Diakov-1788 در منابع سکه‌شناسی شناخته می‌شود، سال‌ها بعد و با دقت و ظرافت هنری بیشتری ساخته شد. این مدال بر اساس طرح کنت فئودور تولستوی در سال ۱۸۲۹ طراحی و به دست آ. لیالین حکاکی شد. این مدال با قطر ۶۵ میلی‌متر یکی از بزرگ‌ترین و نفیس‌ترین مدال‌های یادبود این دوره است. نمونه طلایی آن در طبقه کمیابی R5 (بسیار نادر) و نمونه نقره‌ای آن در طبقه R3 قرار دارد. روی مدال صحنه‌ای حماسی از دیدگاه روس‌ها را به تصویر می‌کشد: جنگاوری روس با زره با حالتی پیروزمندانه بر فراز ویرانه‌های قلعه ایروان ایستاده است.
در دست چپ سپر و در دست راست پرچم امپراتوری روسیه را حمل می‌کند. در پای او پیکر مدافعان کشته‌شده، پرچم‌های بر زمین افتاده، انواع جنگ‌افزار و سپری با نقش شیر و خورشید دیده می‌شود. نوشته روی مدال می‌گوید: «ВЗЯТIЕ КРЕПОСТИ ЕРИВАНИ» «فتح قلعه ایروان» پشت مدال اما شاید مهم‌ترین و گویاترین بخش آن باشد: در اینجا ایروان با مساجد پرشکوهش به تصویر کشیده شده است. شهری که قرن‌ها مسلمان نشین بود و اکنون در مدالی ضرب‌شده به دست فاتحانش به نشانه‌ای از غنیمت و تسخیر بدل شده بود. این تصویر ناخواسته سندی است از هویت اسلامی ایروان در آن روزگار؛ هویتی که سال‌ها بعد به تدریج دستخوش دگرگونی شد. مساجدی که امروز دیگر بیشترشان در ایروان وجود ندارند، در این مدال برای همیشه ثبت شده‌اند.
منابع: آرشیو سازمان تحقیقات سکه‌شناسی ارمنستان؛ Diakov-1788؛ حراج Fritz Rudolf Künker، شماره ۲۳۰
