پایاب سدهای آذربایجانشرقی/ گذر از تنگنای کمبود منابع مالی با مشارکت بهرهبرداران
بهرهبرداری از ظرفیت کشاورزی سدهای سهند هشترود و آیدوغموش میانه که طی ۲ دهه گذشته تحت تأثیر محدودیت اعتبارات دولتی در وضعیت نیمهکاره باقی مانده بود، اکنون با چرخش به سمت مشارکت بخش خصوصی و تعاونیهای آببران در مسیر تازهای قرار گرفته است؛ تغییری که اگرچه سرعتبخش عملیات اجرایی است، اما برای دستیابی به خروجی نهایی، همچنان با گرههای مزمن کمآبی و فقدان زیرساختهای جانبی دست بهگریبان است.

به گزارش یازاکو به نقل از ایرنا، سد برای کشاورز زمانی به یک زیرساخت مؤثر تبدیل میشود که آب آن، با شبکهای آماده و قابل بهرهبرداری، به زمین برسد. پایاب سدهای سهند در هشترود و آیدوغموش در میانه، دو نمونه از همین مسئله در آذربایجانشرقی هستد، طرحهایی با ظرفیت توسعه کشاورزی که پیشرفت آنها سالها زیر تأثیر محدودیت اعتبار و دشواری اجرای شبکهها قرار داشته است. اکنون مشارکت بهرهبرداران و سرمایهگذاران بهعنوان راهی برای تسریع کار مطرح شده، اما به نظر می رسد تغییر مدل مالی، بهتنهایی گرههای اجرایی را باز نمیکند.
شبکههای پایاب سدهای آذربایجانشرقی سالها با یک معضل مشترک دستوپنجه نرم کردهاند؛ مخزن آب آماده است، اما شبکه انتقال و توزیع آب به مزارع نیمهکاره مانده و کشاورزان نمیتوانند از ظرفیت موجود بهره کامل ببرند. سد سهند هشترود با ظرفیت ۱۶۵ میلیون مترمکعب و سد آیدوغموش میانه با ظرفیت ۱۴۶ میلیون مترمکعب، ۲ طرح بزرگ پایابی استان هستند که به گفته مسئولان، تنها حدود ۴۰ درصد اهداف فیزیکی آنها طی ۲ دهه گذشته محقق شده است. اکنون شرکت آب منطقهای استان میگوید با تغییر الگوی تأمین مالی و ورود سرمایه غیردولتی، فصل تازهای در تکمیل این ۲ شبکه آغاز شده است؛ ادعایی که باید با آمار پیشرفت فیزیکی و تجربه اجرایی ۲ سال اخیر سنجیده شود.
مدیرعامل آب منطقهای آذربایجانشرقی از شتاب گرفتن تکمیل شبکههای آبیاری و زهکشی پایاب سدهای سهند هشترود و آیدوغموش میانه با بازنگری در الگوی تأمین مالی خبر داد و گفت: هماکنون حدود ۴۱۰۰ هکتار در شبکه سهند و ۳۰۰۰ هکتار در شبکه آیدوغموش در دست اجراست؛ رویکردی که پس از نزدیک به ۲ دهه کندی ناشی از اتکا به اعتبارات دولتی، اکنون بر مشارکت بهرهبرداران، تعاونیهای آببران و بخش خصوصی استوار شده است.
یوسف غفارزاده با اشاره به اینکه این ۲ شبکه بهترتیب حدود هفت هزار و ۵۰۰ و هفت هزار هکتار وسعت دارند، توضیح داد: در ۲ سال اخیر، با هدف تسریع در تکمیل طرحها و کاهش وابستگی به منابع محدود دولتی، الگوی تأمین مالی و اجرا با محوریت مشارکت بهرهبرداران، تعاونیهای آببران، بخش خصوصی و شرکتهای تخصصی بازنگری شد. در این چارچوب، تقویت ساختارهای حقوقی و قراردادی، توجیهپذیر کردن اقتصادی پروژهها و کاهش ریسک سرمایهگذاری بهعنوان سه محور اصلی جذب سرمایه مورد توجه قرار گرفت.
وی شفافسازی حقوق و تعهدات طرفین، نحوه تأمین و بازگشت سرمایه، تضمین منافع مشروع سرمایهگذار، مدیریت ریسکهای اجرایی و اقتصادی، اولویتبندی طرحهای دارای توجیه فنی و اقتصادی، استفاده از مهندسی ارزش، بهینهسازی هزینهها و طراحی مدل مناسب مشارکت در منافع را از جمله اقدامات برای افزایش اطمینان سرمایهگذاران عنوان کرد.
سرمایه گذاری غیردولتی، الگویی در حکمرانی اقتصادی آب
وحید چاوانی، نماینده مجری طرح شبکه پایاب آیدوغموش و سهند، نیز در این باره گفت: تقسیم متوازن ریسک میان ذینفعان، تسهیل فرایندهای اجرایی و ایجاد سازوکارهای شفاف تصمیمگیری، زمینه ورود سرمایه غیردولتی را فراهم کرده است؛ رویکردی که ضمن کاهش فشار بر منابع عمومی، موجب تسریع در تکمیل زیرساخت، کوتاهتر شدن زمان دستیابی به منافع اقتصادی و بهرهبرداری سریعتر از اراضی میشود.
چاوانی افزود: این تجربه نشان میدهد موفقیت سرمایهگذاری غیردولتی در طرحهای آب، بیش از تأمین مالی صرف، به امنیت حقوقی و قراردادی، توجیهپذیری اقتصادی، پیشبینیپذیری جریان درآمد و مدیریت ریسک وابسته است و میتواند بهعنوان الگویی در حکمرانی اقتصادی آب و توسعه زیرساختهای آبی در سایر طرحهای قابل مشارکت نیز تعمیم یابد.
آیدوغموش؛ پیشتاز در مشارکت، گرفتار در کمآبی
آنچه اظهارات مدیرعامل آب منطقهای را درباره آیدوغموش پشتوانه تجربی میبخشد، سابقه اجرای طرحهای مشارکتی در این شبکه است. بر اساس گزارشهای منتشر شده، از سال ۱۴۰۰ تاکنون تفاهمنامههای مشارکت عمومی-خصوصی در سطح سه هزار هکتار از اراضی شهرستان میانه اجرا شده که به گفته چاوانی، زمینه اشتغال مستقیم و غیرمستقیم بیش از سه هزار نفر را فراهم کرده و معادل عملکرد حدود ۲۰ سال اجرای پروژه با اتکا به اعتبارات دولتی بوده است . در همین چارچوب، ۴۵۰ هکتار از اراضی روستای تازهکند شور نیز در قالب واحد عمرانی داشکسن آباندازی شد .
با این حال، آیدوغموش یک محدودیت جدی دارد که مشارکت مالی، آن را برطرف نمیکند: کاهش آورد رودخانه.
بر همین اساس در خرداد ۱۴۰۵، در جلسه برنامهریزی منابع و مصارف این سد بر صرفهجویی در مصرف و ذخیره بخشی از آب برای سال آبی آینده تأکید شد . به عبارت دیگر، حتی با شتاب گرفتن تکمیل شبکه، بهرهبرداری کامل از آن تا بهبود آورد رودخانه ممکن نیست.
سهند با پرشدگی بالا، گروگان زیرساخت برق
وضعیت سهند از منظر منابع آبی متفاوت است. نماینده هشترود و چاراویماق در مجلس میگوید این سد حتی در دورههای تنش آبی کمتر از ۱۱۰ میلیون مترمکعب ذخیره نداشته و ظرفیت آن میتواند پشتوانه توسعه کشاورزی باشد . اما مشکل اصلی سهند، مانند آیدوغموش، در بخش انتقال و توزیع است. فرماندار هشترود، نبود برق در پایاب سد را مشکل عمده کشاورزان و سرمایهگذاران عنوان کرده و خواستار احداث پست برق مجزا در محل سد شده است .
این در حالی است که معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی تأکید کرده تکمیل شبکههای اصلی بر عهده وزارت نیرو است و جهاد کشاورزی تنها پس از انتقال آب به مزارع، سامانههای نوین آبیاری را ظرف یک سال اجرا خواهد کرد . به گفته او، ۵۰ درصد هزینه آبیاری نوین از اعتبارات دولتی و ۵۰ درصد دیگر با مشارکت کشاورزان تأمین میشود .
مسیر مالی تازه شرط لازم ولی ناکافی
بازنگری در الگوی تأمین مالی و حرکت به سمت مشارکت آببران و بخش خصوصی، بدون شک گامی ضروری در شرایطی است که اعتبارات دولتی پاسخگوی شتاب مورد نیاز نیست. تجربه آیدوغموش نشان میدهد که این مسیر میتواند پیشرفت فیزیکی را در مقایسه با دوره اتکای کامل به بودجه عمومی بهطور محسوسی سریعتر کند. اما دو مانع ساختاری باقی میماند: نخست، کمآبی و کاهش آورد رودخانهها که با هیچ مدل مالی برطرف نمیشود و مدیریت تخصیص را ناگزیر به جیرهبندی و کاهش حقابه میکند؛ دوم، زیرساختهای جانبی مانند برق که خارج از حیطه اختیار آب منطقهای و حتی وزارت نیرو در بخش توزیع است. تا زمانی که این دو گره گشوده نشود، شتاب در اجرای شبکهها لزوماً به بهرهبرداری کامل از اراضی پایاب منجر نخواهد شد. آنچه اکنون میتوان گفت این است که مسیر مالی تازه، شرط لازم پیشرفت است، نه شرط کافی.
پیش از این ابراهیم حسنی، فرماندار هشترود، با اشاره به اینکه نزدیک به سه هزار هکتار از اراضی پایاب سد سهند زیر کشت آبی رفته است؛ از تحققنیافتن برنامه فازهای بعدی و پیشرفت اندک فاز دوم انتقاد کرده و تأمین برق شبکه پایاب را از مشکلات عمده کشاورزان و سرمایهگذاران برشمرده است.
در همین پیوند، فرامرز شهسواری، نماینده هشترود و چاراویماق هم خواستار واگذاری بخشهایی از فاز دوم به تعاونیها شده است.
این اظهارات نشان میدهد مشارکت محلی، هرچند میتواند در اجرای لولهگذاری مؤثر باشد، ولی جای تأمین زیرساخت انرژی و تعیین تکلیف مسئولیت پیمانکار را نمیگیرد.
شاید بر همین اساس جعفر گوهرگانی، معاون آب و خاک وزیر جهاد کشاورزی ۱۸ آبان ۱۴۰۵ در جلسه بررسی طرحهای آب و خاک شهرستان هشترود با اعلام اینکه تعیین تکلیف پیمانکار و ارائه برنامه زمانبندی شبکه اصلی بر عهده وزارت نیرو و شرکت آب منطقهای است، اظهار کرد که ابتدا باید شبکههای اصلی تکمیل و آب تا مزارع منتقل شود؛ سپس جهاد کشاورزی میتواند سامانههای نوین آبیاری داخل مزارع را اجرا کند.
وی با تأکید بر آمادگی وزارت جهاد کشاورزی برای اجرای سامانههای نوین آبیاری در پایاب سد سهند، اعلام کرد: به محض تکمیل شبکههای اصلی و انتقال آب به مزارع، وزارت جهاد کشاورزی میتواند ظرف مدت یک سال سامانههای نوین آبیاری را در اراضی مشمول اجرا و به بهرهبرداران تحویل دهد.
گوهرگانی افزود: آنچه در طرح پایاب سد سهند اتفاق افتاده، مبتنی بر قراردادی است که وزارت نیرو با سرمایهگذار و بهرهبرداران منعقد کرده و مسئولیت اجرای پروژه در مدت زمان تعیین شده به سرمایهگذار سپرده شده است.
آیدوغموش؛ مشارکت بهرهبرداران در عمل
عملیات توسعه اراضی پایاب سد آیدوغموش با مشارکت تعاونی آببران از خرداد ۱۴۰۴ آغاز شده است و وحید چاوانی، نماینده مجری طرح پایاب آیدوغموش، بهرهبرداری کامل از اراضی تازه کند را برای پایان ۱۴۰۵ پیشبینی کرده است. بااینحال، این دستاورد محلی به معنای تکمیل همه شبکه ۷ هزار هکتاری آیدوغموش نیست.
هر چند آیدوغموش از این منظر فرصتی برای سنجش مدل مشارکتی است؛ اما باید روشن شود شبکههای اجراشده در چه سطحی آب پایدار تحویل میدهند، سهم هزینه کشاورزان چگونه تعیین میشود و نگهداری شبکه پس از ساخت بر عهده چه نهادی خواهد بود.
معیار نهایی؛ آبِ قابل استفاده، نه فقط طول شبکه
شتاب گرفتن عملیات اجرایی پایاب سدها، خبر امیدوارکنندهای است، اما شاخص نهایی موفقیت نیست. در سهند، گزارشهای بعدی بر عقبماندگی برخی فازها، مسئله برق و لزوم تعیین تکلیف پیمانکار تأکید دارند؛ در آیدوغموش، تجربه تازهکند از پیشروی یک بخش با مشارکت آببران حکایت میکند. برای ارزیابی منصفانه هر دو طرح، لازم است دستگاههای مسئول سطح «در دست اجرا»، «تکمیلشده»، «دارای آب تحویلی» و «مجهز به آبیاری نوین» را جداگانه و با تاریخ مشخص منتشر کنند. تنها در آن صورت میتوان سنجید تغییر شیوه تأمین مالی تا چه اندازه به تغییر واقعی در وضعیت مزارع هشترود و میانه انجامیده است.
سد آیدوغموش به عنوان یکی از سدهای مخزنی و بزرک آذربایجان شرقی با ظرفیت ذخیره ۱۴۶ میلیون مترمکعب و قابلیت تنظیم ۱۳۱ میلیون مترمکعب در سال ۱۳۸۴ به بهره برداری رسید.
آورد آب سالیانه رودخانه آیدوغموش به طول ۱۳۵ کیلومتر ، ۲۲۸ میلیون مترمکعب می باشد که پس از سرچشمه گرفتن از کوه های ” بلقیس ” و ” قره داغ ” وارد رودخانه ” قزل اوزن ” می شود.
سد خاکی سهند هشترود با حجم مفید ۱۳۵ میلیون مترمکعب بر روی رودخانه قرانقو از سرشاخههای رودخانه «قزل اوزن» و در ۱۳۰ کیلومتری تبریز و ۳۵ کیلومتری هشترود با اهداف تأمین آب شرب و صنعت منطقه، کنترل سیلاب و توسعه کشاورزی احداث شده و از سال ۱۳۸۵ در حال بهرهبرداری است.



