نانِ بهاری بر دامنه‌های کوه؛ معیشتی که از طبیعت می‌روید

به گزارش یازاکو، جعفر ساعی‌نیا_ هر سال با گرم‌تر شدن هوا، بخشی از اقتصاد غیررسمی آذربایجان غربی جان می‌گیرد؛ اقتصادی که نه در کارخانه‌ها و نه در بازارهای رسمی، بلکه در دامنه کوه‌ها شکل می‌گیرد.

جمع‌آوری و فروش گیاهان دارویی و سبزیجات کوهی برای بسیاری از ساکنان مناطق اورمیه، سلماس، خوی، سولدوز و… به منبع درآمدی فصلی تبدیل شده است؛ درآمدی که بیش از آنکه انتخاب باشد، حاصل اجبار است.

در شرایطی که فرصت‌های شغلی محدود و درآمدهای پایدار کمیاب‌اند، طبیعت به آخرین پناهگاه معیشتی خانوارهای کم‌درآمد تبدیل می‌شود. این نوع فعالیت را می‌توان در چارچوب «اقتصاد معیشتی» تحلیل کرد؛ اقتصادی که مبتنی بر منابع طبیعی و نیروی کار خانوادگی است و در آن سرمایه‌گذاری مالی اندک، اما اتکای مستقیم به محیط زیست بالاست.درآمد حاصل از جمع‌آوری گیاهان خودرو، نوسانی و وابسته به شرایط آب‌وهوایی، میزان رویش و سطح تقاضای بازار است.

این فعالیت زنجیره ارزش کوتاهی دارد؛ از کوه تا بازار محلی. نبود فرآوری، بسته‌بندی و برندینگ موجب می‌شود سود اصلی نصیب واسطه‌ها یا فروشندگان نهایی شود و سهم جمع‌آورندگان محدود باقی بماند.از منظر اقتصادی، این وضعیت نشان‌دهنده فقدان توسعه صنایع تبدیلی و نبود سیاست‌های تکمیلی در حوزه اقتصاد محلی است.

اگر گیاهان دارویی به‌صورت اصولی فرآوری و به بازارهای گسترده‌تر عرضه شوند، ارزش افزوده‌ای چندبرابری ایجاد خواهد شد؛ ارزشی که می‌تواند درآمد پایدارتر و اشتغال رسمی‌تری فراهم کند.آذربایجان غربی با بیش از ۶۰ گونه شناسایی‌شده گیاه دارویی، از سرمایه طبیعی قابل توجهی برخوردار است. اما برداشت بی‌رویه و غیراصولی می‌تواند این سرمایه را به سرعت مستهلک کند.

در ادبیات اقتصادی، منابع طبیعی تجدیدپذیر تنها زمانی پایدار می‌مانند که نرخ برداشت از نرخ بازتولید آن‌ها پیشی نگیرد. در غیر این صورت، بهره‌برداری کوتاه‌مدت به کاهش ذخایر و از دست رفتن فرصت‌های درآمدی بلندمدت منجر خواهد شد.به بیان دیگر، آنچه امروز منبع نان شب برخی خانوارهاست، در صورت نبود مدیریت، ممکن است فردا دیگر وجود نداشته باشد.

روی‌آوردن جوانان بیکار به جمع‌آوری گیاهان دارویی، نشانه‌ای از بیکاری ساختاری در برخی مناطق استان است. هنگامی که اقتصاد محلی توان جذب نیروی کار را ندارد، فشار بر منابع طبیعی افزایش می‌یابد.

این چرخه معیوب، هم محیط زیست را فرسوده می‌کند و هم معیشت را ناپایدار نگه می‌دارد. حل این مسئله در منع یا محدودسازی صرف خلاصه نمی‌شود، بلکه نیازمند رویکردی چندبعدی است:– آموزش برداشت اصولی و حفاظت از رویشگاه‌ها – ساماندهی و صدور مجوزهای محلی برای مدیریت میزان برداشت – توسعه صنایع فرآوری و بسته‌بندی در سطح روستاها – ایجاد تعاونی‌های محلی برای حذف واسطه‌های غیرضروری – سرمایه‌گذاری در مشاغل جایگزین و مکمل در مناطق کوهستانی چنین رویکردی می‌تواند «اقتصاد سبز محلی» را شکل دهد؛ اقتصادی که هم به معیشت خانوارها کمک می‌کند و هم سرمایه طبیعی را حفظ می‌نماید.