بازگشت اروپا به باکو با واقعیتهای جدید راهبردی همراه است
یازاکو- آخرین باری که اورسولا فون در لاین رئیس کمیسیون اروپا در تابستان سال ۲۰۲۲ به باکو سفر کرد، اروپا با بحرانی جدی در حوزه انرژی روبهرو بود. روسیه از صادرات انرژی بهعنوان اهرم فشار و به تعبیر برخی بهعنوان سلاح استفاده میکرد، ذخایر گاز اروپا در وضعیت شکنندهای قرار داشت و بروکسل بهسرعت به یک شریک جدید نیاز داشت. در چنین شرایطی یادداشت تفاهم راهبردی انرژی بیش از آنکه چشماندازی برای آینده باشد، پاسخی اضطراری به یک بحران بود. اکنون چهار سال بعد فون در لاین بار دیگر به باکو باز گشته است، اما این بار شرایط و محورهای گفتوگو بهطور اساسی تغییر کرده است.
این سفر که امروز نخستین سفر رئیس کمیسیون اروپا به منطقه از زمان امضای توافق سال ۲۰۲۲ و همچنین نخستین سفر پس از آن است که ارمنستان و جمهوری آذربایجان در ماه اوت گذشته در کاخ سفید توافقنامه صلح را امضا کردند. کمیسیون اروپا چهار اولویت اصلی این سفر را اعلام کرده است: حمایت از روند صلح، همکاری در حوزه انرژی، توسعه اتصال حملونقل و گسترش همکاریهای دیجیتال. در واقع این چهار محور به یک پرسش اساسی بازمیگردند: جایگاه اتحادیه اروپا در قبال قفقاز جنوبی، منطقهای که بدون انتظار برای اقدام بروکسل خود را بازتعریف کرده است.
به گزارش واحد ترجمه پایگاه خبری یازاکو به نقل از آذرنیوز، سهم اتحادیه اروپا از تجارت خارجی جمهوری آذربایجان حدود ۴۳ درصد است؛ موضوعی که بروکسل را به یکی از بزرگترین شرکای اقتصادی این کشور تبدیل کرده، هرچند در برخی مقاطع رویکردی ناهماهنگ نسبت به باکو داشته است.
انرژی همچنان ملموسترین حوزه همکاری میان دو طرف است. بر اساس یادداشت تفاهم سال ۲۰۲۲، قرار بود صادرات گاز جمهوری آذربایجان به اتحادیه اروپا تا سال ۲۰۲۷ به ۲۰ میلیارد مترمکعب در سال برسد. از آن زمان صادرات گاز این کشور به اروپا پنج برابر افزایش یافته و اکنون حدود چهار درصد از نیاز اتحادیه اروپا به گاز وارداتی از طریق خطوط لوله را تأمین میکند. در سال ۲۰۲۵ صادرات گاز جمهوری آذربایجان به اروپا به ۱۲.۹ میلیارد مترمکعب رسید که بیش از نیمی از کل صادرات گاز این کشور و نزدیک به هشت درصد از واردات گاز خط لولهای اتحادیه اروپا را تشکیل میدهد.
در حال حاضر ۱۶ کشور اروپایی از جمله ۱۰ عضو اتحادیه اروپا گاز جمهوری آذربایجان را دریافت میکنند. ایتالیا بزرگترین واردکننده این گاز در اتحادیه اروپاست؛ کشوری که شرکت نفت دولتی جمهوری آذربایجان (سوکار) بهار امسال شرکت «ایتالیانا پترولی» را با ارزش ۳.۲۷ میلیارد دلار خریداری کرد. کریدور جنوبی گاز اکنون با حداکثر ظرفیت فعالیت میکند و جایگاه خود را در بازار انرژی اروپا تثبیت کرده است. با این حال هنوز مشخص نیست که آیا اتحادیه اروپا حاضر خواهد بود برای توسعه زیرساختهای لازم جهت افزایش ظرفیت انتقال گاز سرمایهگذاری مشترک انجام دهد یا همچنان بدون مشارکت در هزینههای توسعه، صرفاً از گاز جمهوری آذربایجان بهرهمند خواهد شد.
اما این سفر تنها به انرژی محدود نمیشود؛ بلکه نشاندهنده درک دیرهنگام اروپا از اهمیت یک مؤلفه راهبردی دیگر یعنی اتصال منطقهای است. کریدور میانی که از قفقاز جنوبی عبور میکند و اروپا را به آسیا متصل میسازد، به یکی از مسیرهای حیاتی تجارت تبدیل شده است.
به نظر میرسد فون در لاین در این سفر درباره تبدیل جمهوری آذربایجان و ارمنستان به مسیر اصلی اتصال آسیای مرکزی به اروپا گفتوگو خواهد کرد؛ اقدامی که نشان میدهد این دو کشور نهتنها بهعنوان تولیدکنندگان انرژی بلکه بهعنوان حلقههای کلیدی ترانزیت کالا نیز مورد توجه قرار گرفتهاند. برنامه سفر او به ایروان در روز پنجشنبه نیز همین رویکرد را تأیید میکند. اتحادیه اروپا همچنین علاقه جدی ارمنستان برای نزدیکی و ادغام بیشتر با این اتحادیه را به رسمیت شناخته است؛ موضوعی که چشمانداز تازهای برای روند همگرایی در منطقه ایجاد میکند.
سرمایهگذاری اتحادیه اروپا در توسعه زیرساختهای حملونقل، انرژی و فناوری اطلاعات در امتداد کریدور میانی تاکنون از ۸۰ میلیون یورو فراتر رفته و برنامههایی برای افزایش آن به بیش از ۲ میلیارد یورو وجود دارد. در همین هفته مارتا کوس کمیسر اتحادیه اروپا در امور توسعه که فون در لاین را در این سفر همراهی میکند، از «پلتفرم دستورکار اتصال اتحادیه اروپا» رونمایی کرد.
پیشبینی میشود جمهوری آذربایجان در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۲.۹ میلیارد مترمکعب گاز به اروپا صادر کند که معادل حدود ۸ درصد واردات گاز خط لولهای اتحادیه اروپا خواهد بود.
اتحادیه اروپا ۴۳ درصد از کل تجارت خارجی جمهوری آذربایجان را به خود اختصاص داده است.
۱۶ کشور اروپایی از جمله ۱۰ عضو اتحادیه اروپا گاز جمهوری آذربایجان را وارد میکنند.
اتحادیه اروپا هدفگذاری کرده است که بیش از ۲ میلیارد یورو در توسعه زیرساختهای کریدور میانی سرمایهگذاری کند. هدف تعیینشده در یادداشت تفاهم سال ۲۰۲۲ افزایش صادرات گاز جمهوری آذربایجان به اتحادیه اروپا به ۲۰ میلیارد مترمکعب تا سال ۲۰۲۷ است.
با این حال در عرصه سیاسی موضوع پیچیدهتر است. رویکرد جمهوری آذربایجان نسبت به هیئتهای بلندپایه بروکسل همواره مبتنی بر عملگرایی آرام بوده است؛ به این معنا که برخلاف برخی کشورهای کوچک سفر مقامهای اروپایی با هیجان و بزرگنمایی خاصی همراه نمیشود. برای باکو بیانیهها اهمیت دارند، اما آنچه تعیینکننده است نتایج عملی است. این رویکرد از اعتمادبهنفس و واقعبینی ناشی میشود، بهویژه با توجه به تجربه سالهای اخیر اروپا تنها زمانی به اهمیت راهبردی جمهوری آذربایجان پی برد که در سال ۲۰۲۲ با بحران انرژی مواجه شد و باکو این ترتیب وقایع را فراموش نکرده است.
در زمینه روند آشتی میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان نیز نقش اتحادیه اروپا تا حد زیادی نمادین ارزیابی میشود. نشست واشنگتن در اوت ۲۰۲۵ که به ابتکار دولت دونالد ترامپ برگزار شد، به پاراف توافقنامه صلح انجامید؛ توافقی که مبنای تمامی تحولات دیپلماتیک بعدی در منطقه قرار گرفت. بروکسل در آن روند نقشی نداشت.
سفر فون در لاین نیز پس از آن انجام میشود که آنتونیو کوستا رئیس شورای اروپا در ماه مارس با الهام علیئو رئیسجمهور آذربایجان در باکو دیدار و گفتوگو کرده بود. از نگاه برخی ناظران بهویژه از منظر باکو افزایش رفتوآمد مقامهای اروپایی میتواند تلاشی از سوی بروکسل برای حضور در روندی تلقی شود که از دید جمهوری آذربایجان، اتحادیه اروپا نقش تعیینکنندهای در شکلگیری آن نداشته است.
با وجود همه این ملاحظات اهمیت این سفر کاهش نمییابد. اهمیت آن در این است که رئیس کمیسیون اروپا در اول ژوئیه ۲۰۲۶ به باکو سفر کرده تا با منطقهای تعامل کند که اکنون در مسیر صلحسازی و توسعه زیرساختهای راهبردی گام برمیدارد. راهبرد دروازه جهانی اتحادیه اروپا، پروژه کریدور انرژی سبز و گفتوگوها درباره توسعه خط لوله ترانسآدریاتیک (تاپ) همگی بخشی از مباحثی هستند که در این سفر مطرح خواهند شد.
در نهایت آنچه سفر فون در لاین به باکو را مهم میکند، نه گرمی استقبال از هیئت اروپایی بلکه میزان تعهدات عملی و مشخصی است که اتحادیه اروپا حاضر خواهد بود در قبال جمهوری آذربایجان و منطقه قفقاز جنوبی بپذیرد.
