هوش مصنوعی، فرصت یا تهدید برای دانشآموزان؟
با نزدیک شدن به آغاز سال تحصیلی و بازگشایی مدارس در روزهای آینده، استفاده دانشآموزان از هوش مصنوعی برای انجام تکالیف، به یکی از موضوعات مهم در حوزه آموزش و تربیت تبدیل شده است، ابزاری که از یک سو میتواند به عنوان مکملی برای یادگیری مورد استفاده قرار گیرد و از سوی دیگر، در صورت استفاده نادرست، احتمال دارد جایگزین تلاش ذهنی و فرایند یادگیری دانشآموز شود.
به گزارش یازاکو به نقل از ایسنا،یک روانشناس، با بیان اینکه هوش مصنوعی از دیدگاه روانشناختی نه ذاتاً فرصت است و نه ذاتاً تهدید، اظهار کرد: نوع استفاده از این فناوری است که پیامدهای روانشناختی و آموزشی آن را تعیین میکند. هوش مصنوعی هم میتواند فرصت باشد و هم تهدید، همهچیز به این بستگی دارد که دانشآموز چگونه از آن استفاده کند.
ملیحه هاتفی ادامه داد: اگر دانشآموز سوال خود را از هوش مصنوعی بپرسد تا موضوع را بهتر بفهمد، مثال بیشتری ببیند، اشتباهاتش را پیدا کند یا برای حل مسئله راهنمایی بگیرد، هوش مصنوعی میتواند مانند یک معلم کمکی عمل کند.
وی افزود: اما اگر دانشآموز فقط سوال را کپی کند، جواب آماده بگیرد و بدون اینکه آن را بفهمد تحویل دهد، در واقع ممکن است تکلیفش انجام شده باشد، اما یادگیری اتفاق نیفتاده باشد.
این روانشناس با اشاره به یک اصل ساده برای استفاده نوجوانان از هوش مصنوعی، گفت: از هوش مصنوعی برای فکر کردن کمک بگیر، نه برای اینکه به جای تو فکر کند.
استفاده منفعلانه از هوش مصنوعی میتواند قدرت حل مسئله را کاهش دهد
وی در پاسخ به اینکه آیا استفاده مداوم از هوش مصنوعی برای پاسخ دادن به تکالیف میتواند قدرت تفکر، حل مسئله و خلاقیت دانشآموزان را کاهش دهد، بیان کرد: در صورت استفاده منفعلانه و جایگزینکننده، چنین خطری وجود دارد، یعنی فرد بخشی از فرایند ذهنی خود را به یک ابزار بیرونی واگذار میکند و استفاده از آن جای تلاش ذهنی را میگیرد.
هاتفی توضیح داد: برای مثال، فرض کنید دانشآموز با یک مسئله ریاضی روبهرو میشود. اگر ابتدا خودش چند دقیقه فکر کند و تلاش کند راهحل را پیدا کند و بعد از هوش مصنوعی بخواهد راهحلش را بررسی کند، مغز او همچنان درگیر مسئله است.
وی افزود: اما اگر دانشآموز از همان ابتدا سؤال را وارد هوش مصنوعی کند و فقط جواب را بردارد، مغز فرصت کمتری برای تمرین حل مسئله و استدلال پیدا میکند.
این روانشناس، این موضوع را به استفاده از ماشینحساب تشبیه کرد و گفت: ماشینحساب ابزار بسیار مفیدی است، اما اگر دانشآموز برای سادهترین محاسبات هم همیشه به آن وابسته باشد، ممکن است مهارت محاسبه ذهنی او کمتر تمرین شود. بنابراین مشکل، خودِ ابزار نیست؛ وابستگی به ابزار است.
تکلیف مدرسه صرفاً برای تولید یک پاسخ نیست
هاتفی درباره اینکه انجام تکالیف با کمک هوش مصنوعی ممکن است دانشآموز را به جای یادگیری، به دریافت پاسخ آماده عادت دهد، اظهار کرد: بله، این یکی از مهمترین نگرانیهاست، تکلیف مدرسه فقط برای این نیست که یک پاسخ روی کاغذ نوشته شود. تکلیف فرصتی است برای اینکه دانشآموز فکر کند، اشتباه کند، دوباره تلاش کند و در نهایت چیزی یاد بگیرد. یادگیری واقعی مستلزم درگیری فعال با مسئله، تلاش، خطا، بازخورد، اصلاح و بازسازی دانش است.
این روانشناس تصریح کرد: اگر همیشه این مسیر کوتاه شود، یعنی سوال مستقیم از هوش مصنوعی پرسیده شود و جواب آماده بدون هیچ فکری تحویل داده شود، یادگیری اتفاق نمیافتد و نوجوان به تدریج به این نتیجه میرسد که «لازم نیست خودم فکر کنم، یک ابزار برایم جواب را پیدا میکند.»
وی گفت: میتوان همین فناوری را به شکل متفاوتی نیز مورد استفاده قرار داد، به این شکل که دانشآموز برای پیدا کردن جواب سؤال، ابتدا خودش تفکر کند و به دنبال راهحل باشد و پس از اینکه به راهحلهایی رسید، برای بررسی پاسخ از هوش مصنوعی کمک بگیرد، اشتباهات خود را پیدا کند و آنها را اصلاح کند. در این حالت، یادگیری اتفاق خواهد افتاد.
هاتفی افزود: در این حالت، هوش مصنوعی میانبُری برای فرار از یادگیری نخواهد بود و وسیلهای برای بهتر یاد گرفتن خواهد بود، به نظر میرسد بهترین راه، نه ممنوعیت کامل است و نه آزادی کامل، بلکه آموزش همراه با نظارت است.
وی ادامه داد: والدین لازم نیست کارآگاه فرزندشان باشند که دائماً بررسی کنند آیا او از هوش مصنوعی استفاده کرده است یا نه. بهتر است به جای پرسیدن «خودت این تکلیف را انجام دادی؟»، گاهی بپرسند «چطور به این جواب رسیدی؟» یا «اگر هوش مصنوعی این جواب را به تو داده، خودت میتوانی توضیحش بدهی؟»
هاتفی در ادامه خاطرنشان کرد: این نوع سؤالها نوجوان را به سمت فهمیدن و فکر کردن هدایت میکند. نخست اینکه دانشآموز ابتدا خودش تلاش کند و بعد از هوش مصنوعی کمک بگیرد؛ هر جوابی را بدون بررسی قبول نکند؛ اگر چیزی را نفهمید، از هوش مصنوعی بخواهد آن را سادهتر توضیح دهد؛ جواب را کپی نکند و با زبان خودش بنویسد و همچنین اطلاعات شخصی و خصوصی را در اختیار ابزارهای هوش مصنوعی قرار ندهد.
این روانشناس درباره اینکه آیا مدارس باید استفاده از هوش مصنوعی در تکالیف را ممنوع کنند یا به دانشآموزان سواد استفاده از آن را آموزش دهند، اظهار کرد: ممنوعیت کامل احتمالاً بهترین راهحل نیست، هوش مصنوعی بخشی از دنیای امروز است و نوجوانان دیر یا زود با آن مواجه خواهند شد. بنابراین مدرسه علاوه بر آموزش درسهای معمول، باید به دانشآموز یاد بدهد چگونه از این فناوری درست استفاده کند.
هاتفی تأکید کرد: البته این به معنای استفاده آزاد و بدون قانون نیست. برای مثال، مدرسه میتواند اعلام کند که در بعضی تکالیف استفاده از هوش مصنوعی آزاد است، در برخی تکالیف دانشآموز باید استفاده خود از این فناوری را اعلام کند و در بعضی آزمونها نیز استفاده از هوش مصنوعی ممنوع باشد.
وی افزود: دانشآموز باید بتواند پاسخ خود را توضیح دهد و معلم نیز به جای تمرکز صرف بر «جواب نهایی»، بخشی از نمره را به فرایند فکر کردن و حل مسئله اختصاص دهد.
این روانشناس ادامه داد: به این ترتیب، مدرسه به جای اینکه فقط بگوید «از هوش مصنوعی استفاده نکن»، مهارتی بسیار مهمتر را آموزش میدهد، اینکه دانشآموز بداند چه زمانی، چگونه و برای چه کاری از هوش مصنوعی استفاده کند.
هاتفی با بیان اینکه هوش مصنوعی در آموزش زمانی یک فرصت روانشناختی است، گفت: فرایند تفکر دانشآموز را تقویت کند و زمانی به تهدید تبدیل میشود که جایگزین تلاش شناختی، حل مسئله و یادگیری مستقل او شود.
وی خاطرنشان کرد: از این منظر، هدف آموزش در عصر هوش مصنوعی نباید تربیت دانشآموزی باشد که بدون هوش مصنوعی بتواند همه پاسخها را حفظ کند، بلکه باید دانشآموزی تربیت شود که بتواند از هوش مصنوعی سؤال درست بپرسد، پاسخ آن را نقد کند، صحت اطلاعات را ارزیابی کند و در نهایت خودش مسئول فرایند فکر کردن باشد.
