قرهتپه؛ آزمون تبدیل موقعیت جغرافیایی به مزیت اقتصادی
یازاکو- قرهتپه سلماس هم قرار است به بندر خشک تبدیل شود؛ وعدهای تازه در استانی که سالهاست از موقعیت مرزی، ظرفیتهای تجاری و دسترسی ریلی خود سخن میگوید، اما در تبدیل این مزیتها به زیرساختهای عملیاتی و فعالیت اقتصادی ناکام مانده است.

به گزارش یازاکو، آذربایجان غربی از معدود استانهای ایران است که همزمان به چند بازار منطقهای دسترسی مرزی دارد. همجواری با ترکیه، عراق و جمهوری آذربایجان، قرارگیری در مسیرهای ارتباطی منطقه و برخورداری از ظرفیتهای گسترده کشاورزی و معدنی، این استان را به یکی از مستعدترین مناطق کشور برای توسعه تجارت و ترانزیت تبدیل کرده است. با این حال، برخورداری از موقعیت جغرافیایی ممتاز لزوماً به معنای بهرهمندی از مزیت اقتصادی نیست؛ مزیتی که تنها با ایجاد زیرساخت، کاهش هزینه مبادله و شکلگیری شبکههای کارآمد لجستیکی محقق میشود.
در چنین شرایطی، طرح توسعه قرهتپه سلماس و تبدیل آن به یک مرکز لجستیکی و بندر خشک را باید فراتر از یک پروژه عمرانی ارزیابی کرد. این طرح میتواند بخشی از پاسخ به یکی از ضعفهای ساختاری اقتصاد منطقه باشد: فاصله میان ظرفیت تولید و توان صادراتی.
اقتصاد آذربایجان غربی بهویژه در بخش کشاورزی، ظرفیت قابلتوجهی برای حضور در بازارهای خارجی دارد. تولید محصولات باغی، از جمله سیب، در کنار ظرفیتهای صنعتی و معدنی استان، میتواند زمینه شکلگیری جریان مستمر صادرات را فراهم کند. اما صادرات رقابتپذیر صرفاً به تولید محصول وابسته نیست. هزینه حملونقل، دسترسی به انبارهای استاندارد، سردخانه، بستهبندی، خدمات گمرکی و سرعت انتقال کالا، همگی در تعیین قدرت رقابت صادرکننده نقش دارند.
بندر خشک، در صورت برخورداری از زیرساختهای واقعی و اتصال مؤثر به شبکه ریلی و جادهای، میتواند بخشی از این زنجیره را تکمیل کند. چنین مرکزی صرفاً محلی برای نگهداری کالا نیست؛ بلکه باید مجموعهای از خدمات حملونقل، انبارداری، تخلیه و بارگیری، تجمیع محمولهها و تشریفات گمرکی را در اختیار فعالان اقتصادی قرار دهد. در این صورت، قرهتپه میتواند به حلقهای میان تولیدکنندگان استان و بازارهای منطقهای تبدیل شود.
با این حال، مسئله اصلی در قرهتپه، صرفاً اعلام برنامه ایجاد بندر خشک نیست. منطقه ویژه اقتصادی سلماس سالهاست در ادبیات توسعه استان حضور دارد و اکنون نیز از فعالسازی مجدد آن سخن گفته میشود. بنابراین، پیش از افزودن عنوان جدید بندر خشک به فهرست پروژههای توسعهای، باید مشخص شود زیرساختهای موجود تا چه اندازه تکمیل شدهاند و چه میزان سرمایهگذاری واقعی برای بهرهبرداری اقتصادی از این منطقه صورت گرفته است.
از سوی دیگر، تجربه پروژههای عمرانی نیمهتمام نشان داده است که فاصله میان اعلام یک طرح و تبدیل آن به فعالیت اقتصادی میتواند طولانی باشد. بندر خشک بدون سرمایهگذار، اپراتور لجستیکی، اتصال ریلی عملیاتی و حجم کافی بار، صرفاً یک عنوان توسعهای باقی خواهد ماند. اقتصادیبودن پروژه نیز باید بر اساس میزان تقاضای واقعی، هزینه سرمایهگذاری و درآمدهای پیشبینیشده سنجیده شود، نه صرفاً مزیت جغرافیایی منطقه.
نکته مهمتر آن است که توسعه قرهتپه نباید به یک پروژه محدود در سلماس تقلیل یابد. این منطقه میتواند در صورت طراحی درست، به بخشی از شبکه لجستیکی شمالغرب کشور تبدیل شود؛ شبکهای که ظرفیتهای تولیدی آذربایجان غربی را به بازارهای ترکیه، عراق و سایر مقاصد صادراتی متصل میکند. چنین نگاهی مستلزم هماهنگی میان راهآهن، گمرک، بخش خصوصی، مدیریت منطقه ویژه اقتصادی و دستگاههای مسئول حملونقل است.
اقتصاد منطقهای با شمارش مرزها و مسیرهای ارتباطی توسعه پیدا نمیکند؛ آنچه اهمیت دارد، توانایی تبدیل این ظرفیتها به کاهش هزینه تولید و تجارت، افزایش بهرهوری و خلق ارزش افزوده است. قرهتپه سلماس میتواند آزمونی برای تحقق همین هدف باشد؛ آزمونی که نتیجه آن نه با تعداد جلسات و وعدهها، بلکه با ورود سرمایه، جابهجایی واقعی کالا و شکلگیری فعالیت اقتصادی سنجیده خواهد شد.



