باریشماز؛ اندیشه ورزی تکرار ناشدنی

به گزارش یازاکو به نقل از ایرنا،  امروز آذربایجان و مراغه جشن ۸۳ سالگی تولد مردی را تجربه می کند که آثار، تالیفات و پژوهش های دینی و ادبی او به اعتقاد صاحب نظران و کارشناسان امر نه در ایران زمین که کل جهان اسلام، حوزه های اندیشه ای را در نوردیده و به نام او، کهن شهر مراغه شهرتی مضاعف در فرهنگ، تمدن، ادب، شعر و شاعری، عرفان و تحقیقات دینی و الهیاتی به دست آورده است.

اندیشه های جدید استاد باریشماز در قالب های مختلف ادبی و عزفانی، ترکیبی شگفت آور از عرفان، عقلانیت و شهود، ذهن و ضمیر جمعی از علاقه مندان و جویندگان معنا را بیدار کرده است که سال ها و سده ها طول خواهد کشید تا شخصیتی چون او در سپهر ادبی و اندیشه ای کشور تربیت یافته و ظهور و بروز پیدا کند.

«نغمه‌داغی»(کوه نغمه ها)، «چاغیریلمامیش قوناقلار»( میهمانان ناخوانده)، «اودوملو دیره‌ک» ( ریشه های قوی)، «دارت‍ی‍ل‍م‍امیش دن‍ل‍ر»، «ش‍رح ان‍ور» (ت‍رج‍م‍ه و تفسیر م‍ث‍ن‍وی م‍ع‍ن‍وی به تُرکی)، «نهج‌البلاغه‌نین تورکجه ترجمه‌سی»، «گ‍ولندده ه‍رزام‍ان»، «سَس‌»، «دووارلار»، «دوْردلوکلر»، «وَال‍ع‍ص‍ر»، «تبّت یدا»، «نَمی ‌از یَم»، «ایشارانتی‌ لار»، «کعبه و قانلی‌اذان»، «هفتاد بند استغفار»، «حبل ممدود»، «شب‌های حرا» و «ره‌آورد سفر» از جمله آثار استاد باریشماز است که هر کدام می تواند موضوع بررسی تاریخ ادبیات ترکی اذربایجانی، دین پژوهی، عرفان، معرفت شناسی و واژه شناسی باشد.

۷۰ سال از عمر این استاد مسلم و جامع الاطراف ایران زمین صرف فعالیت های هنری، ادبی، عرفانی و الهیات شناسی شده که نام و عنوان باریشماز را بر تارک تاریخ فرهنگ و ادب آذربایجان چون نگینی درخشان ثبت کرده است.

بنا به گفته بسیاری از ادیبان و فرهنگ پژوهان زبان و ادبیات ترکی، چه بسا اگر آثار و تالیفات استاد باریشماز نبود، اکنون بخش عمده ای از واژه های این زبان زنده و پویا از بین رفته و اثری از آنها در کتب و زبان های محاوره ای آذربایجان وجود نداشت.

یحیی شیدا محقق بنام و استاد فقید تاریخ و ادبیات ترکی، اثر بی مانند «اودوملو دیره‌ک» را دایره المعارف زبان ترکی عنوان و از باریشماز به خاطر این اثر جاویدان تقدیر کرده بود.

باریشماز از انسان در حال ساخته شدن سخی می راند نه انسان فیزیولوژیک

مولف کتاب در دست رونمایی «الهیات زندگی؛ رهیافتی بر الهیاتِ زندگی در منظومه فکری استاد حیدر عباسی مراغه ای»، در مقدمه اثر خود، چنین می نویسد: این کتاب نه تنها تلاشی برای شرح و تحلیل اندیشه های استاد باریشماز، بلکه کوششی است برای پیوند زدن الهیات به نبضِ زنده حیات انسانی؛ برای بیرون آوردن باور دینی از صفحات کتاب و آوردن آن به درون زندگی انسان، به درون پرسش ها، رنج ها، شادی ها و تولدهای پی درپی او.

سعید نیازی ادامه می دهد: این کتاب می خواهد الهیات را نه به عنوان دانشی آکادمیک یا موضوعی صرفاً ذهنی، بلکه به عنوان تجربه ای زنده، رو به سوی زندگی عرضه کند؛ الهیاتی که در کوچه های هستی می دود، در دل هر درد و پرسش نفس می کشد و در لحظه دعاهای خاموش و اشک های بی واژه، خود را نشان می دهد.

وی می گوید: سالهاست که اندیشه های استاد باریشماز، با آن ترکیب شگفت از عرفان، عقلانیت و شهود؛ ذهن و ضمیر جمعی از علاقه مندان و جویندگان معنا را بیدار کرده است، سخنان او نه در قالب خطابه های سنتی دینی، بلکه در افق تازه ای از الهیات وجودی قرار دارد؛ الهیاتی که مخاطبش نه مؤمنِ قالبی، بلکه انسانِ در مسیرِ شدن است، او از انسان سخن می گوید، اما نه انسانِ صرفاً فیزیولوژیک یا روان شناختی؛ از انسانِ الهی، انسانِ در حال تولدهای پیاپی، انسانی که دائماً در کارگاه آفرینش الهی در حال ساخته شدن است.

نیازی با بیان اینکه باریشماز به ما یادآوری می کند که ایمان، دعا، بندگی، رنج و عشق در زندگی روزمره ما نه مفاهیمی انتزاعی، بلکه نشانه های یک میدان پویا از رابطه میان انسان و خدا هستند، یادآور می شود: در نگاه او خدا در ورای دنیا نیست؛ خدا در جانِ دنیاست، در لحظه هایی که می فهمیم، می گرییم، دست می گیریم و حتی در سکوتی که میان دو تپش قلب رخ می دهد.

وی در این مقدمه با اشاره به اینکه الهیات زندگی از دغدغه آغاز می شود و دغدغه، همان مفصلِ میان انسان و آسمان است، می نویسد: استاد باریشماز بارها در آثار خود با ادبیات گوناگون بیان کرده اند که بندگی خود را با فخامت و بزرگی دغدغه های بزرگمان بسنجیم. دغدغه نه اضطرابِ کور است، نه دلمشغولی اخلاقی زودگذر؛ دغدغه همان انرژی و نیاز روح است برای جست وجوی معنا، برای بازگشت به اصل خود، برای دست یافتن به چیزی ورای روزمرگی بی حس و عادت زده.

نیازی، اندیشه باریشماز را نه صرفاً فلسفه پردازی، که الطافِ الهی در میدان دغدغه ها می داند، رودخانه ای از جملات کوچک که در ژرفایشان بحرِ معنا می خروشد و هر جمله از استاد باریشماز همچون دانه ای بذر در خاک قلب انسان کاشته شده است.

وی با بیان اینکه استاد باریشماز در برابر فراموشی مقدس ایستاده است، ادامه می دهد: او با زبانی ساده و در عین حال عمیق سخن می گوید، زبانی که هم دلِ عارف را می جنباند و هم عقلِ متفکر را تحریک می کند.

شاعر و پژوهشگر الهیات می افزاید: وقتی باریشماز می گوید با کلنگ نامرئی دعا، بایدهایمان را از زیر خاک عادت نجات دهیم، در واقع ما را فرا می خواند که دین را از زیر خاک روزمرگی بیرون بکشیم و به جای تکرار بیجانِ کلمات، به خویش برگردیم و استعدادهای الهی نهفته در خود را بیدار کنیم و این نوع نگاه، الهیات را از حالت شرح المتون خارج می کند و آن را به الهیاتِ زیست شده تبدیل می سازد.

وی الهیات زندگی را رویکردی می داند که از نظریه به تجربه عبور می کند و در اینجا، ایمان یک حادثه ذهنی نیست؛ یک وضعیت وجودی است.

باریشماز مرد خدایی و نام و آثارش جهانی است

محقق و شاعر مراغه ای و از شاگردان استاد باریشماز خصوصیات اخلاقی او را بسیار والا توصیف می کند و معتقد است، وی به واقع مرد خدایی بوده و نام، آثار و آوازه اش نه در آذربایجان و ایران که در منطه و جهان درخشندگی خاصی دارد.

دکتر مهدی اکبری می گوید: فارغ از نام و نسب و کنیه و محل ولادت و سن و سال، می گویم استاد با ۸۳ سال عمر بابرکت ایستاده است؛ و چه تمام قد و راست قامت!

وی با اشاره به اینکه از ۱۶ سالگی استاد را می شناسد، ادامه می دهد: من شاگرد دبستان اویم؛ در دبستان استاد، مدرک نمی دهند و مدارک را بررسی نمی کنند، دبستان استاد شاگرد اول و دومی و در هیچ المپیادی مدال افتخار ندارد، دبستان استاد اسم رسمی هم بر سر درش نوشته نشده و هر وقت دق الباب کنی بدون استثناء می توانی وارد شوی و در کلاس الهامی وی بنشینی و بدون هیچ منتی و اجرتی خارج شوی.

اکبری می افزاید: علت اینکه اسم و رسمی بر سردرش نگاشته نشده، این است که خود استاد هم دانش آموز دبستان خویش است و نقطه نغز آن این است که چند سال قبل دیدم به هنگام سحر استاد از خانه خارج شدند و در را بستند. با خود گفتم صبح به این زودی استاد کجا می رود، ولی چند ثانیه بعد استاد در را باز کردند و وارد شدند؛ گویا من نباید این صحنه را می دیدم و رازی پشت این ماجرا نهفته بود.

وی اضافه می کند: از سر مهر و کرم فرمودند، چندین سال است که هر روز صبح پشت در می ایستم و به خداوند عرض می کنم پروردگارا این ملک، ملک توست و من کلیددار آنم، اگر اجازه فرمایی وارد شوم … .

اکبری ادامه داد: در این هنگام یاد جمله زیبای دیگری افتادم که «پروردگارا ! من ملک توام و هیچ صاحب ملکی، ملک خود را ضایع نمی کند. مرا ضایع مگردان!

وی با تاکید بر اینکه به جرات می گویم استاد باریشماز در این مدت که حقیر می دانم و می شناسم، نه خود و نه کس دیگری را ضایع نکرده است، گفت: خوشا به حالشان دعایشان مقبول درگاه حضرت سبحان بوده است.

اکبری با بیان اینکه دبستان استاد دو خادم بیشتر ندارد؛ یکی خود استاد و دیگری همسرشان و هر دو می نویسند و درس می دهند و از بهترین شنونده ها محسوب می شوند، خادم اول حتی بعد از عارضه سکته حتی تا چند سال پیش، هر صبح پشت آیفون تصویری خانه می ایستاد و باز همان اذن را از خدایش می گرفت و به اتاقش بر می گشت و خادم دوم همه امورات را یکه و تنها پیش می برد.

وی خانه باریشماز را دبستان کوچک، خانه دوم یک شهر نه، یک استان و بلکه خارج از مرزها تصور می کند و ادامه می دهد: من ندیدم کسی از این مدرسه پر شور و اشتیاق، نالان بیرون آید.

ابعاد آثار نظم و نثر باریشماز بررسی های علمی دقیق می طلبد

پزوهشگر حوزه ادبیات و فعال اجتماعی با اشاره به جامع الاطراف بودن شخصیت والای ادبی، عرفانی و دینی استاد باریشماز، گفت: ابعاد و زوایای پیدا و پنهان آثار نظم و نثر استاد بررسی های عمیق علمی و دانشگاهی را می طلبد.

محمد مشتری دیدگاه ها و اندیشه ورزی های استاد باریشماز را حداقل در تاریخ معاصر ایران زمین و آذربایجان بی مانند می داند و معتقد است، ایشان اهل معرفت و معرفت‌شناس شهیری است که آثار و ابعاد اندیشه او در تاریخ معاصر عرفان اسلامی بررسی خواهد شد.

وی ادامه می‌دهد: گزارش‌های معطوف به هفت دهه حیات او در تبیین زوایا و مراحل تطور اندیشه عرفانی وی، در زندگی، آثار و نقاط عطف آن تا ارتباطش با رویکردهای عرفانی در سنت ایرانی- اسلامی و همچنین نمود و ظهور معرفت در آثار نثر، نظم و تجسم‌های هنری قابل بررسی است.

مشتری با بیان اینکه اندیشه باریشماز همزاد نور برون جهیده از تاریخ کهن مراغه و آذربایجان است، ادامه داد: آذربایجان یکی از تاثیرگذارترین مناطق جغرافیای اندیشه عرفانی در دوران مختلف تاریخ اسلام بوده است که کمتر در پژوهش‌های حوزه علم عرفان اسلامی بدان پرداخت شده‌ است که به طور قطع استاد باریشماز در این عرصه سهم به خصوصی به خود اختصاص داده است.

وی افزود: برای گسترش و تعالی این امر و تکمیل خلاءهای موجود باید ارتباط معناداری با گذشته و سنت عرفان اسلامی در این منطقه ایجاد کرد و غبار غفلت را از آن زدود که آثار باریشماز در این میان می تواند بسیار نقس آفرین باشد.

مشتری یادآور شد: برای تحقق این امر و خلق الگوواره این موضوع باید از بررسی شخصیت‌های شاخص و وجوه عرفانی آثار استاد باریشماز بهره جست که این شیوه یکی از برجسته‌ترین روش‌های پژوهش به‌ شمار می‌آید.

به گفته وی بررسی و تحقیق ابعاد اندیشه‌های عرفانی در آثار نظم و نثر حیدر عباسی و انعکاس آن در آثار هنری وی باید با جدیت از سوی مراکز علمی و حوزوی دنبال شود.

به گزارش ایرنا، استاد حیدر عباسی (باریشماز که اکنون در بستر بیماری است، دوم اردیبهشت‌‎ ماه سال ۱۳۲۲ در مراغه به دنیا آمد.

تسلط به زبان های عربی، روسی، فرانسه و انگلیسی، ذوق ادبی و عرفانی، تبحر در هنرهای گوناگون همچون نقاشی، مجسمه سازی و حکاکی از جمله ویژگی های بارز و بی مانند استاد باریشماز است که از وی عارفی سرگشته، شاعری اجتماعی و نویسنده ای چیره دست ساخته است.

وی مدرک کارشناسی خود را در رشته زبان و ادبیّات انگلیسی اخذ و سال‌ها به عنوان معلم در آموزش و پرورش آذربایجان شرقی خدمت کرده است.

آذر ماه سال ۱۳۹۶ که کنگره سراسری باریشماز با هدف پاسداشت سال‌ها تلاش وی در عرصه فرهنگ و ادب برگزار شد، زمینه برای اعطای گواهینامه درجه یک هنری به استاد را فراهم و ۲۰ تیر ماه ۱۴۰۰، این نشان با حضور برخی از شخصیت‌های ملی و استانی به وی اعطا شد.

ترجمه و تفسیر نهج البلاغه در سه جلد و مثنوی معنوی (شرح الانوار) در ۶ جلد به زبان ترکی از مهمترین آثار تکرار ناشدنی استاد باریشماز است که علاوه بر ترجمه متون، تفسیر و شرح آن را نیز به همین زبان آورده‌ است.