آذربایجان شرقی زیر فشار بحرانهای زیستمحیطی؛ ضرورت بازنگری در مسیر توسعه
آذربایجان شرقی با وجود برخورداری از زیستبومهای ارزشمندی چون ارسباران و دشتهای حاصلخیز، با مجموعهای از چالشهای زیستمحیطی از جمله بحران آب، فاصله قابل توجه تراز دریاچه ارومیه با سطح اکولوژیک، تخریب منابع طبیعی و آلودگی هوا روبهروست؛ مسائلی که به گفته کارشناسان، عبور از آنها نیازمند اصلاح الگوهای مصرف، مدیریت یکپارچه منابع و همافزایی میان توسعه صنعتی و الزامات محیطزیستی است.
به گزارش یازاکو به نقل از ایرنا، آذربایجان شرقی به دلیل موقعیت ژئواکولوژیکی ویژه، قرار گرفتن در حوضههای آبریز حساس، تمرکز جمعیت شهری و صنعتی، و وجود زیستبومهای ارزشمند همچون جنگلهای ارسباران و دشتهای حاصلخیز، از مهمترین مناطق زیستمحیطی کشور به شمار میرود. با این حال، فشار فزاینده بر منابع آب، خاک، پوشش گیاهی و کیفیت هوا موجب شده که ظرفیت برد محیطزیست در بسیاری از بخشها به مرز بحرانی نزدیک شود.
خشک شدن دریاچه ارومیه ــ که یکی از شاخصترین نمادهای بحرانهای اکولوژیک کشور است ــ تنها یکی از نمودهای این وضعیت شکننده به شمار میرود. کاهش بارندگی، تغییر اقلیم منطقهای، توسعه ناپایدار کشاورزی و مدیریت نامتوازن منابع آب سبب شده روند افت سطح آب دریاچه و فرونشست دشتهای پیرامونی به یک چالش پایدار تبدیل شود. هر چند در زمان کنونی به واسطه بارش های مناسب وضعیت دریاچه بهتر شده است ولی پایداری این وضعیت به گفته شینا انصاری رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست، نیازمند تصمیمهای سخت و همکاری همهجانبه دستگاههاست.
به اعتقاد کارشناسان امروز هرچند وضعیت دریاچه ارومیه از یک دوره فوق بحرانی به حالتی امید بخش برای احیا تبدیل شده است اما باید توجه کرد که تراز فعلی دریاچه همچنان حدود چهار متر با تراز اکولوژیک فاصله دارد؛ فاصلهای که نشان میدهد مسیر احیا هنوز طولانی و نیازمند تداوم اقدامات اساسی است که در این میان نیز مدیریت مصرف آب، به خصوص در حوزه کشاورزی که بزرگترین مصرف کننده آب در حوضه آبریز دریاچه ارومیه محسوب میشود، نقشی کلیدی ایفا میکند.
از سوی دیگر، جنگلها و مراتع ارسباران که از ارزشمندترین ذخیرهگاههای ژنتیکی شمالغرب کشور محسوب میشوند، تحت فشار عواملی همچون چرای بیش از ظرفیت، قطع درختان، تغییر کاربری اراضی و اثرات خشکسالی قرار داشته و روند تخریب در برخی بخشها سرعت گرفته است. آلودگی رودخانهها، مدیریت نامناسب پسماند، فرسایش خاک، و آسیبپذیری اکوسیستمهای محلی در برابر تغییرات اقلیمی نیز بهعنوان زنجیرهای از چالشهای مرتبط، ساختار بومسازگان استان را با تهدیدهای بلندمدت روبهرو کرده است.
همزمان، رشد صنایع، افزایش مصرف انرژی و گسترش ناوگان حملونقل شهری، تبریز و برخی شهرستانها را در معرض آلودگی مزمن هوا قرار داده و سلامت عمومی را تحت تأثیر قرار داده است.
تحلیل شرایط نشان میدهد که بسیاری از این مشکلات نه حاصل رخدادهای مقطعی، بلکه نتیجه انباشتی از ضعف در برنامهریزی، نبود مدیریت یکپارچه منابع و چیرگی الگوهای توسعه کوتاهمدت بر سیاستگذاری محیطزیستی است.
در چنین شرایطی، ادامه روند فعلی میتواند پیامدهایی مانند افزایش فرونشست زمین، کاهش تابآوری اکوسیستمهای حساس، تشدید آلودگیها و مهاجرتهای زیستمحیطی را در پی داشته باشد؛ پیامدهایی که آثار اقتصادی، اجتماعی و سلامتمحور آن برای استان قابل چشمپوشی نیست.
کارشناسان محیط زیست برای حل پایدار این چالشها پیشنهادهایی ارائه دادهاند که مهمترین آنها عبارتاند از:
اصلاح الگوی کشت و کاهش محصولات پرمصرف آبی
تقویت حملونقل پاک و خروج تدریجی خودروهای فرسوده
افزایش بودجه حفاظتی برای ارسباران و کنترل چرای دام
ایجاد سامانههای جامع بازیافت و حذف دفن غیراصولی زباله
الزام صنایع به پایش آنلاین پساب
مدیریت دادهمحور منابع آب با استفاده از فناوریهای نوین
پیگیری بین المللی برای جبران خسارات زیست محیطی
مدیرکل دفتر ارزیابی زیستمحیطی سازمان حفاظت محیط زیست هم هفته گذشته در سفر به تبریز، ضمن بررسی میدانی وضعیت شهرکهای صنعتی استان، بر لزوم همافزایی میان توسعه صنعتی و استانداردهای سلامت محیطزیست تأکید کرد و از پیگیری بینالمللی برای جبران خسارات زیستمحیطی اخیر خبر داد.
مرجان شاکری، با تأکید بر سیاست حضور میدانی برای حل مشکلات استانی، اظهار کرد: حمایت سازمان محیط زیست از اشتغال و توسعه صنعتی قطعی است، اما این توسعه نباید سلامت شهروندان را به مخاطره بیندازد. ما در تلاشیم با رفع موانع قانونی و تعیین ردهبندی صحیح زیستمحیطی برای واحدها، مسیر توسعه استان را با پیوستهای دقیق محیطزیستی هموار کنیم.
وی در این بازدید اعلام کرد : راهکارهای عملیاتی برای رفع بنبستهای استقرار صنایع در جنوب غرب و شرق تبریز مورد تایید کارشناسان قرار گرفت تا گامی بلند در جهت تعادل میان صنعت و طبیعت در قطب اقتصادی شمال غرب کشور برداشته شود.
ضرورت انطباق طرح های توسعه با توان اکولوژیک
مدیرکل دفتر ارزیابی سازمان حفاظت محیطزیست، ضمن بازدید از واحدهای صنعتی چالشبرانگیز و شهرکهای در حال توسعه، بر ضرورت انطباق دقیق طرحهای توسعهای با توان اکولوژیک منطقه و تقویت نظارتهای کارشناسی تاکید کرد.
وی با بیان اینکه ولویت اصلی ما در سازمان، ایجاد تعادل میان توسعه اقتصادی و صیانت از منابع زیستی است، افزود:توسعه شهرکهای صنعتی نباید فراتر از ظرفیت برد محیطی منطقه باشد.
شاکری اظهار کرد: در بازدیدهای میدانی، محدودههای پیشنهادی برای توسعه و ملاحظات پهنهبندی را به دقت ارزیابی می شود تا اطمینان حاصل شود که استقرار صنایع جدید، تهدیدی برای سلامت اکوسیستم و جوامع محلی نخواهد بود.
مدیرکل دفتر ارزیابی سازمان محیطزیست با بیان اینکه یکی از ارکان موفقیت در ارزیابی اثرات زیستمحیطی ، هماهنگی نزدیک میان ستاد و بدنه کارشناسی در استانها است، اعلام کرد: در نشست مشترک انجام شده، آخرین وضعیت پروندههای در دست بررسی، چالشهای نظارتی و راههای ارتقای کیفیت مستندات طرحها مورد بحث قرار گرفت تا فرآیند صدور مجوزها با دقت و سرعت بیشتری دنبال شود.
محمدحسین حسنزاده مدیر کل محیط زیست آذربایجان شرقی هم به آسیبهای جدی وارده به منابع آب و خاک ناشی از تنشهای اخیر منطقه اشاره کرد و گفت: تخریب محیط زیست یکی از پنهانترین و تلخترین مخاطرات درگیریهاست.
وی اظهار کرد: شعار امسال، “انرژی پاک، مرهم زخم زمین”، نقشه راه ما در دولت وفاق است تا با جایگزینی انرژیهای تجدیدپذیر بهویژه انرژی خورشیدی، پایه توسعه پایدار کشور را مستحکم کنیم.
وی همچنین به اقدامات انجام شده در پی سفر معاون رئیسجمهور به تبریز اشاره کرد و افزود: مستندسازی خسارات وارده به واحدهای صنعتی و زیستمحیطی در حال تکمیل است تا مطالبات و هزینههای بازسازی اقلیمی در سطوح بینالمللی پیگیری و تأمین شود.
حسنزاده با اشاره به محدودیتهای شعاع ۳۰ کیلومتری تبریز، اعلام کرد که طرحهای کارشناسی دقیقی در بخش معدن و انرژی تدوین شده تا ضمن ممانعت از فعالیتهای غیرفنی و سودجویانه در حوزه بازیافت، گامهای موثری برای ایجاد صنایع سبز و مجاز برداشته شود.
ریشه چالش های زیست محیطی را باید در ترکیبی از عوامل طبیعی، روندهای انسانی و تغییرات ساختاری توسعه جستوجو کرد و برای حل آنها باید مجموعهای از اقدامات ساختاری، پایدار و هماهنگ اجرا شود.
بر همین اساس، کارشناسان معتقدند آینده محیطزیست آذربایجان شرقی به میزان موفقیت در ایجاد تعادل میان توسعه اقتصادی و صیانت از منابع طبیعی وابسته است. انطباق طرحهای توسعه با توان اکولوژیک، گسترش انرژیهای تجدیدپذیر، استفاده از فناوریهای نوین در مدیریت منابع و تقویت نظارتهای زیستمحیطی از مهمترین اقداماتی است که میتواند مسیر توسعه پایدار در استان را هموار کند.
در نهایت، عبور از چالشهای زیستمحیطی آذربایجان شرقی نیازمند همکاری همزمان دولت، بخش خصوصی، نهادهای علمی و جوامع محلی است. بدون چنین همافزاییای، خطر تشدید بحرانهایی مانند فرونشست زمین، کاهش تابآوری اکوسیستمها و مهاجرتهای زیستمحیطی دور از انتظار نخواهد بود. اما در صورت اتخاذ سیاستهای درست و پایبندی به اصول توسعه پایدار، میتوان امیدوار بود که این استان همچنان یکی از مهمترین کانونهای طبیعی و اقتصادی کشور باقی بماند.
