ویژه خبری 2یادداشت
قیزلارین اوزی آچیلسا، نه سلطان قالاجاق، نه بیگ، نه خان
نمایش آرشین مال آلان به کارگردانی محمد فرشباف را باید یکی از مهمترین تجربههای تئاتر موزیکال آذربایجانی در سالهای اخیر تبریز دانست. اجرایی که نه صرفا بهخاطر استقبال چشمگیر مخاطبان، بلکه به دلیل احیای یک متن کلاسیک و تبدیل آن به اجرایی معاصر، قابل توجه است. اثری که پس از چهار سال کشوقوس برای دریافت مجوز، سرانجام روی صحنه رفت و توانست در ۲۶ اجرا، بیش از ۹ هزار تماشاگر را جذب کند. آماری که برای تئاتر، بهویژه در حوزه نمایش موزیکال، موفقیتی کمسابقه محسوب میشود. و این بار مجدد پر قدرت به صحنه تئاتر تبریز برگشته است.
به گزارش یازاکو، مجتبی رزمی، آرشین مال آلان در حافظه فرهنگی مردم آذربایجان، صرفا یک نمایش یا فیلم موزیکال نیست. این اثر که ریشه در اپرت مشهور اوزئیر حاجیبیگاف دارد، بخشی از هویت موسیقایی و نمایشی جهان ترک به شمار میرود. نسخه سینمایی ۱۹۴۵ آن با بازی رشید بهبودف، هنوز هم یکی از ماندگارترین آثار موزیکال تاریخ شوروی سابق محسوب میشود. بنابراین نزدیک شدن به چنین متنی، هم جسارت میخواهد و هم شناخت دقیق از بار تاریخی و نوستالژیک آن. مسئلهای که فرشباف تا حد زیادی از پس آن برآمده است.
محمد فرشباف که پیشتر همکاری موفقی با صدیق جمالی در نگارش نمایش ستارخان داشت و در نمایش موفق فنز خانم ایران زاد بازی حرفهای ایفا کرده بود. در آرشین مال آلان عملا هویت مستقل خود را تثبیت میکند. او با پذیرش همزمان سه مسئولیت نویسندگی، کارگردانی و بازیگری، نشان میدهد که از زیر سایه تجربههای پیشین خارج شده و توانایی هدایت یک پروژه بزرگ و پرریسک موزیکال را دارد. آرشین مال آلان برای فرشباف فقط یک اجرای موفق نیست. بلکه اعلام ورود جدی او بهعنوان چهرهای مستقل در تئاتر معاصر تبریز است.
نخستین اجرای آرشین مال آلان از ۱۸ دیماه سال گذشته آغاز شد، مقطعی که همزمان با اعتراضات خیابانی و فضای ملتهب اجتماعی بود. پایان اجرای آن در ۸ اسفند نیز با آغاز تنشهای ناشی از جنگ مصادف شد. در چنین شرایطی، بسیاری انتظار داشتند اکران این کمدی موزیکال متوقف شود، اما گروه تولید بر ادامه اجرا اصرار داشت، تصمیمی که از نگاه برخی، نوعی دهنکجی به فضای ملتهب جامعه تلقی شد و از نگاه برخی دیگر، تلاشی برای زنده نگه داشتن جریان هنر و نشاط اجتماعی در روزهای سخت بود. همین تقارن زمانی، به آرشین مال آلان وجهی فراتر از یک تئاتر صرفاً سرگرمکننده بخشید.
بزرگترین نقطه قوت نمایش، درک درست کارگردان از ریتم است. اجرا تقریبا در تمام دقایق زنده، پرتحرک و پویا باقی میماند. فرشباف بهخوبی فهمیده که تئاتر موزیکال بدون ضرباهنگ مناسب، خیلی زود فرسایشی میشود. از همین رو، جابهجایی میان دیالوگ، موسیقی، رقص و موقعیتهای کمیک، نرم و کنترلشده انجام میشود و مخاطب فرصت خستگی پیدا نمیکند. برای من، اصرار آیدین، پسر ده سالهام بر دیدن مجدد این نمایش، در حالیکه اکثرا در تئاترهای پرطمطراق سابق خواب را بر دیدن ادامه نمایش ترجیح میداد، بازخورد مثبتی بود.
طراحی حرکات موزون، یکی از مهمترین دستاوردهای اثر است. رقصهای آذربایجانی در این نمایش، تزئینی و باسمهای نیستند. بلکه بخشی از روایتاند. فرزاد نوسیری در طراحی حرکات، تلاش کرده اصالت فولکلور آذربایجانی را حفظ کند و در عین حال، آن را با زبان اجرایی امروز هماهنگ سازد. این موضوع در فضایی که سالها نمایش حرکات آیینی و فولکلوریک با محدودیت مواجه بوده، اهمیتی دوچندان پیدا میکند. و نقش پر رنگ جناب یاشار ایرانی و خانم رعنا ایرانی در تربیت نسل جدیدی از هنرجویان و بازیگران اجرای صجنه ای در گروه اوتلار هم بی بدیل است.
در میان بازیگران نمایش، سمانه بابازاده در نقش «تللی» یکی از غافلگیریهای خوشایند اجراست. او با بازی کنترلشده، پرانرژی و حرفهای خود توانسته شخصیتی زنده و باورپذیر خلق کند. اما با تسلط بر ریتم کمدی، بیان بدنی مناسب و درک درست از فضای موزیکال اثر، حضوری قابل توجه دارد. بازیگری که اگر مسیر حرفهای خود را با همین دقت ادامه دهد، میتواند به یکی از نامهای مهم نسل جدید تئاتر تبدیل شود.
با این حال، نمایش بینقص نیست. در بخشهایی، متن روزآمدشده دچار پراکندگی میشود و برخی شوخیهای معاصر، انسجام فضای کلاسیک اثر را مختل میکنند. گاهی احساس میشود نمایش میان وفاداری به اپرت اصلی و میل به اجتماعیبودن معلق مانده است.
در پس فضای شاد، موسیقی و کمدی «آرشین مال آلان»، یک لایه جدی اجتماعی نیز جریان دارد. متن، در ظاهر درباره عشق، ازدواج و مناسبات سنتی است، اما در عمق خود به نقد ساختارهای مردسالار، محدودیتهای اجتماعی زنان و مناسبات طبقاتی میپردازد.حتی جمله مشهور «قیزلارین ا
وزی آچیلسا، نه سلطان قالاجاق، نه بیگ، نه خان» بهتنهایی حامل یک اعتراض اجتماعی روشن است، اینکه اگر زنان فرصت سخنگفتن و حضور واقعی پیدا کنند، بسیاری از ساختارهای قدرت سنتی فرو میریزد. به همین دلیل، آرشین مال آلان با وجود قدمت تاریخیاش، همچنان برای مخاطب امروز قابل لمس است.
فرشباف نیز در اجرای جدید تلاش کرده این وجه اجتماعی را حفظ کند و آن را به مسائل امروز نزدیکتر سازد. زنان نمایش، صرفا شخصیتهایی تزئینی یا عاشقپیشه نیستند بلکه هرکدام نماینده نوعی میل به انتخاب، آزادی و خروج از محدودیتهای تحمیلشدهاند. همین موضوع باعث میشود کمدی و موسیقی اثر، در خدمت یک نگاه اجتماعی قرار بگیرد.
شاید مهمترین دستاورد این پروژه، بازگرداندن اعتماد به ظرفیت تئاتر موزیکال بومی در تبریز باشد. استقبال گسترده مخاطبان نشان داد که تماشاگر همچنان برای آثاری که ریشه در فرهنگ و موسیقی آذربایجانی دارند، اشتیاق دارد.آرشین مال آلان را به همراه خانواده به تماشا بنشینید و لذت ببرید.
