نسلی که دیگر خانه بهداشت را نمی‌شناسد

به گزارش یازاکو به نقل از ایرنا، تا همین چند سال پیش، صبح زود مادرمان با یک پوشه به دست، شال و کلاه می‌کرد و راهی خانه بهداشت می‌شد. «خانم دکتر ببین قندم بالا نرفته؟ فشارم چطوره؟ بچه‌ام کی به دنیا می‌آد؟ چه بخورم؟ کی برای واکسن بیام؟». خلاصه هر درد و نگرانی کوچکی از بارداری گرفته تا کنترل فشار و قندخون، مسیر مردم را به خانه بهداشت محله می‌کشاند.

خانم دکترهای بهداشت هم از جان و دل مایه می‌گذاشتند تا به زنان و مردان مراجعه کننده کمک کنند. از زنانی که می‌خواستند باردار شوند یا از بارداری جلوگیری کنند تا پیرزن‌ و پیرمردهایی که باید قرص دیابت و فشارخون بخورند، خانه بهداشت را مامن خود می‌دانستند و اول می‌گفتند: صبح برویم بهداشت ببینیم چه می‌گوید. اگر مورد خاص و یا مشکل حادتری وجود داشت هم خانم دکترهای بهداشت، مراجعه کننده را به پزشک متخصص ارجاع می‌دادند تا بررسی تخصصی تری انجام بگیرد.

امروز اما شرایط تغییر کرده است. نسل جوان دیگر نمی‌داند خانه بهداشت چیست و کجاست؟ اصلا چنین جایی هم وجود دارد یا فقط در خاطرات گمشده کودکی و جوانی پدر و مادرها تلالو می‌کند و آرام آرام از حافشه نسل جدید حذف شده است؟

امروز اگر به یکباره سردرد بگیریم، یک قسمت از بدن درد کند یا هر موردی دیگری که سلامتی را به خطر بیندازد، اولین واکنش بسیاری از مردم، جستجو در گوگل، نرم افزارهای هوش مصنوعی و شبکه‌های اجتماعی است که در نهایت فرد را به تشخیص‌های ترسناک و اضطراب تازه می‌رساند و فوری از یک فوق تخصص که بنا به یافته‌های خود در این جستجوها به آن رسیده‌اند، نوبت ویزیت می‌گیرند.

این تغییر فقط درباره بیماری‌های معمولی نیست. بسیاری از زنان باردار نیز ترجیح می‌دهند از همان ماه‌های نخست زیر نظر متخصص زنان و زایمان باشند حتی اگر بارداری پرخطر نداشته باشند. مراقبت‌هایی که گاهی هزینه‌های سنگینی را به خانواده تحمیل می‌کند، در حالی که بخش مهمی از خدمات اولیه بارداری، آموزش و مراقبت‌های دوره‌ای همچنان در مراکز جامع سلامت به صورت رایگان یا کم‌هزینه ارائه می‌شود.

این تغییر نگرش، تنها به انتخاب مردم محدود نمی‌شود. فضای مجازی، تبلیغات پزشکی، تجربه‌های شخصی و حتی اضطراب عمومی درباره این‌که زنان دیگر توانایی بارداری طبیعی را ندارند، باعث شده مراجعه مستقیم به پزشک متخصص برای بسیاری از افراد به یک «اطمینان خاطر» تبدیل شود، گویا بدون نظر فوق تخصص، روند درمان کامل نیست.

این در حالی است که نسل‌های گذشته، بخش بزرگی از نیازهای اولیه سلامت خود را از طریق خانه‌های بهداشت پیگیری می‌کردند و این مراکز، نقش مهمی در کاهش مرگ‌ و میر مادران باردار، کنترل بیماری‌های واگیردار و گسترش واکسیناسیون داشتند.

خانه‌های بهداشت هنوز هم در شهرها و روستاها فعال هستند، فقط در مناطق شهری بیشتر با نام «مراکز جامع سلامت» شناخته می‌شوند و خدمات متنوع تری ارائه می‌دهند، با این حال، بسیاری از مردم تنها برای واکسیناسیون، دریافت کارت بهداشت یا امور اداری به این مراکز مراجعه می‌کنند.

خانه‌های بهداشت کی راه اندازی شد؟

شکل‌گیری شبکه خانه‌های بهداشت را می‌توان یکی از مهم‌ترین تحولات نظام سلامت ایران پس از انقلاب اسلامی دانست. در سال‌هایی که بسیاری از روستاها حتی به ابتدایی‌ترین خدمات درمانی دسترسی نداشتند، ایده ایجاد خانه‌های بهداشت برای ارائه خدمات اولیه سلامت در مناطق دورافتاده مطرح شد.

در آن سال‌ها، روستاییان برای دسترسی به پزشک یا بیمارستان مجبور بودند مسافت طولانی طی کنند؛ مسیری که گاهی برای زنان باردار، کودکان یا سالمندان به قیمت جانشان تمام می‌شد و بسیاری از خانواده‌ها تنها زمانی راهی شهر می‌شدند که بیماری به مرحله حاد رسیده بود.

در چنین شرایطی، خانه‌های بهداشت با حضور بهورزان آموزش‌دیده در روستاها راه‌اندازی شدند؛ افرادی که آموزش‌های اولیه سلامت، واکسیناسیون، مراقبت مادر و کودک و پیگیری بیماری‌ها را برعهده داشتند و همین شبکه به مرور به یکی از گسترده‌ترین نظام‌های مراقبت اولیه سلامت در کشور تبدیل شد.

کارشناسان حوزه سلامت دنیا به خصوص سازمان بهداشت جهانی، بارها از شبکه بهداشت ایران به عنوان یکی از تجربه‌های موفق در ارائه خدمات اولیه درمانی یاد کرده‌اند. شبکه‌ای که در دوران کرونا نیز بار دیگر نقش آن در پیگیری بیماران، واکسیناسیون و کنترل بیماری پررنگ شد و چنان شبکه سلامتی را تا روستاهای دورافتاده گسترده کرد که می‌تواند به عنوان الگوی نظام سلامت در دنیا مطرح شود.

خانه‌های بهداشت چه خدماتی ارائه می‌دهند؟

واکسیناسیون هنوز شناخته‌شده‌ترین خدمت مراکز بهداشت است و شاید مهم‌ترین دلیلی باشد که خانواده‌ها همچنان مسیر این مراکز را فراموش نکرده‌اند اما خدمات این مراکز فقط به واکسن محدود نمی‌شود.

خانه‌های بهداشت و مراکز سلامت، نقش آموزش، مراقبت، غربالگری و پیگیری وضعیت سلامت افراد را برعهده دارند. آموزش موارد بهداشتی، مراقبت از سلامت مادران باردار و نوزادان و سالمندان، انجام آزمایش‌ها و چکاب افراد از نظر مشکلات قندخون، فشارخون و کلسترول، پیش بینی احتمال سکته‌های مغزی و قلبی، غربالگری سه سرطان پستان، دهانه رحم و روده بزرگ و مشاوره‌های روحی روانی ازجمله خدماتی است به صورت رایگان توسط بهورزان در روستاها و مراقبان سلامت در شهرها به مردم ارائه می‌شود.

فلسفه ساختار مراکز بهداشت، افزایش آگاهی مردم نسبت به وضعیت سلامتی جسمی و روحی و پیشگیری از بروز بیماری‌هایی است که درمان آن‌ها هزینه‌های گزافی بر خانواده‌ها وارد می‌سازد. پیشگیری همواره رکن اصلی سلامت و مقدم بر درمان است که اگر جدی گرفته شود از آسیب‌های روحی روانی، جسمی و مالی بسیاری، پیش از وقوع جلوگیری می‌کند.

کانون اصلی اقدامات پیشگیری نیز خانه‌های بهداشت و مراکز سلامت هستند که با آگاه سازی مردم، آن‌ها را از ورود به وادی بیماری و عوارض آن، مصون می‌دارند.

از مراقب سلامت محله تا مطب‌های چند میلیونی

سال‌ها پیش، بهورزها و مراقبان سلامت، نخستین مرجع مردم برای پیگیری مشکلات سلامت بودند. از کنترل فشار و قند خون گرفته تا مراقبت‌های بارداری و واکسیناسیون کودکان، بسیاری از خدمات اولیه درمانی در همین مراکز و با کمترین هزینه انجام می‌شد. مردم نیز برای کوچک‌ترین نگرانی سلامتی، پیش از هر جایی راه خانه بهداشت را بلد بودند.

امروز اما الگوی مراجعه درمانی تغییر کرده است. بسیاری از مردم حتی برای مشکلات ساده، مستقیم سراغ پزشکان متخصص و فوق تخصص می‌روند؛ مراجعه‌هایی که گاهی با هزینه‌های چند میلیونی برای ویزیت، آزمایش و تصویربرداری همراه می‌شود. در این میان، بخشی از خدماتی که زمانی در مراکز بهداشت انجام می‌شد، کم‌کم از چرخه مراجعه روزمره خانواده‌ها حذف شده است.

این روند، هزینه درمان را برای خانواده‌ها افزایش داده و نقش شبکه مراقبت اولیه سلامت را نسبت به گذشته کمرنگ‌تر کرده است.

وقتی یک مشکل سلامت می‌تواند به صورت رایگان یا کمترین هزینه حل شود، امروز با اضطراب گشتن بین مطب پزشکان، نشستن چند ساعته در صف انتظار ویزیت و هزینه‌های آزمایش جایگزین شده است و این روند قطعا به ضرر مردم است.

چرا نسل جوان، کمتر راه مراکز بهداشت را بلد است؟

برای بسیاری از دهه‌های گذشته، خانه‌های بهداشت و مراکز درمانی محلی بخشی از زندگی روزمره خانواده‌ها بودند اما امروز بخش زیادی از نسل جوان، ارتباط چندانی با این مراکز ندارد و حتی نمی‌داند نزدیک‌ترین مرکز جامع سلامت محل زندگی‌اش کجاست.

تغییر سبک زندگی، گسترش درمان خصوصی و افزایش استفاده از اینترنت و شبکه‌های اجتماعی برای جست‌وجوی اطلاعات پزشکی، بخشی از دلایل این فاصله به شمار می‌رود. بسیاری از جوانان ترجیح می‌دهند به جای مراجعه به مراکز بهداشت، مستقیما سراغ پزشکان متخصص بروند یا پاسخ نگرانی‌های خود را در فضای مجازی پیدا کنند؛ مسیری که گاهی به اضطراب بیشتر و هزینه‌های درمانی سنگین‌تر منجر می‌شود.

در این میان، برخی کارشناسان معتقدند کمرنگ شدن نقش مراکز بهداشت در ذهن نسل جدید، فقط به تغییر رفتار مردم مربوط نیست. فرسودگی برخی مراکز، کمبود نیرو و کاهش ارتباط چهره‌به‌چهره میان مردم و کارکنان شبکه بهداشت نیز باعث شده جایگاه خانه‌های بهداشت نسبت به گذشته کمتر دیده شود.

حلقه گمشده «تحول در اجرای نظام ارجاع سلامت»

نظام ارجاع سلامت یاد می‌دهد که یک فرد هنگام احساس بیماری، ابتدا به یک مراقب سلامت یا پزشک عمومی مراجعه کند تا اگر مشکل خفیفی باشد، در ساده ترین سطح و با هزینه کم، مشکل فرد حل شود ولی فرد با مشکل حادتر و نیازمند مداخلات تخصصی تر به یک پزشک متخصص که بتواند مشکل فرد را تشخیص دهد، معرفی شود.

قطعا اجرایی شدن این اقدام، نیازمند یک فرهنگسازی و اعتمادسازی بین مردم و همت والا در نظام جامع سلامت است که می‌تواند از هزینه‌های مالی و روحی مردم بکاهد. هرچند تبلیغات گسترده شبکه عظیم پزشکان، به نظر می‌رسد که با این روند سازگار نباشند.

به گزارش ایرنا، خانه‌های بهداشت هنوز آرام، بیصدا و دور از هیاهوی تبلیغات پزشکی نفس می‌کشند اما این‌که دوباره به نخستین پناه مردم برای سلامت تبدیل شوند، به میزان اعتماد جامعه و توان نظام سلامت بستگی دارد.