چرا معادن زنجان با وجود ذخایر غنی در معرض رکود هستند؟
یازاکو- زنجان با برخورداری از ذخایر معدنی متنوع و ظرفیت قابل‌توجه در استخراج و فرآوری مواد معدنی، با چالش‌هایی روبه‌روست که فاصله میان ظرفیت زمین‌شناختی و تولید اقتصادی را آشکار می‌کند.
به گزارش یازاکو، ظرفیت معدنی به‌تنهایی تضمین‌کننده تولید و اشتغال نیست. معادن برای تبدیل ذخایر زیرزمینی به ارزش اقتصادی، به سرمایه در گردش، ماشین‌آلات مناسب، انرژی پایدار، مواد اولیه و دسترسی به بازار نیاز دارند؛ عواملی که بنا بر گزارش‌های منتشرشده درباره وضعیت معدن‌کاری زنجان، هم‌زمان با محدودیت‌هایی مواجه شده‌اند.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده در شهریور ۱۴۰۵، میزان استخراج سنگ در استان طی سال گذشته حدود ۲.۱ میلیون تن اعلام شده است. همین گزارش‌ها از وجود حدود ۴۰۰ معدن، صدور پروانه بهره‌برداری برای حدود ۲۰۰ معدن و فعالیت حدود ۱۶۰ معدن خبر می‌دهد. این ارقام نشان می‌دهد که همه ظرفیت‌های شناسایی‌شده به فعالیت معدنی منجر نشده‌اند؛ هرچند برای مشخص‌کردن سهم دقیق مشکلات اقتصادی در غیرفعال‌ماندن معادن، به اطلاعات تفکیکی درباره وضعیت هر معدن نیاز است.
افزایش هزینه استخراج و محدودیت سوخت
یکی از مشکلات مطرح‌شده از سوی فعالان معدنی استان، افزایش هزینه مواد ناریه، یعنی مواد مورد استفاده در عملیات انفجار، و دشواری تأمین سوخت ماشین‌آلات است. در گزارش مرداد ۱۴۰۵ تسنیم، رئیس خانه معدن زنجان از افزایش حدود ۷۰۰ درصدی قیمت مواد ناریه خبر داده و کمبود نقدینگی و رشد هزینه نیروی انسانی و سوخت را از فشارهای وارد بر معدن‌کاران دانسته است.
در همان گزارش، معاون اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت استان نیز مشکلات تأمین مواد ناریه و سوخت را تأیید کرده، اما بر رعایت طرح‌های مصوب مهندسی و نظارت فنی بر عملیات استخراج تأکید داشته است. بنابراین، مشکلات معادن را نمی‌توان تنها به یک عامل نسبت داد؛ از یک سو، هزینه نهاده‌ها و محدودیت‌های تأمین بر تولید فشار وارد می‌کنند و از سوی دیگر، شیوه بهره‌برداری و مدیریت فنی نیز در هزینه تمام‌شده مؤثر است.
ماشین‌آلات فرسوده و دشواری تأمین مالی
گزارش‌ها، فرسودگی ماشین‌آلات و دشواری واردات تجهیزات را از دیگر موانع معدن‌کاری در زنجان معرفی کرده است. محدودیت‌های ارزی و پیچیدگی‌های رفع تعهد ارزی نیز می‌توانند تأمین قطعات، تجهیزات و سرمایه موردنیاز برای ادامه فعالیت را دشوارتر کنند.
فرسودگی ماشین‌آلات فقط به کاهش توان استخراج محدود نمی‌شود؛ افزایش هزینه تعمیر و نگهداری و توقف‌های عملیاتی نیز می‌تواند هزینه تولید هر واحد ماده معدنی را بالا ببرد. با این حال، برای اندازه‌گیری شدت این مشکل در زنجان، انتشار آمار عمر ماشین‌آلات، میزان توقف تجهیزات و سهم معادن نیازمند نوسازی ضروری است.
وقتی ذخیره معدنی توجیه اقتصادی ندارد
مسئله دیگر، تفاوت میان وجود ذخیره معدنی و امکان بهره‌برداری اقتصادی از آن است. نبی‌الله محمدی، رئیس مجمع نمایندگان استان زنجان، در اظهارات منتشرشده در ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، افت قیمت جهانی برخی مواد معدنی و ضعف دانش فنی فرآوری را از عواملی دانست که می‌توانند توجیه اقتصادی بعضی معادن را از بین ببرند. او همچنین به مشکلات تأمین انرژی و محدودیت‌های ارزی اشاره کرد.
این موضوع اهمیت فرآوری و ارتقای فناوری را برجسته می‌کند. ذخیره‌ای که استخراج یا فرآوری آن با هزینه بالا و بازده پایین همراه باشد، لزوماً به تولید سودآور و اشتغال پایدار منجر نمی‌شود. در چنین شرایطی، توسعه فناوری، بهبود بهره‌وری و دسترسی به بازارهای فروش می‌تواند به‌اندازه افزایش ظرفیت استخراج اهمیت داشته باشد.
حقوق دولتی معادن؛ مسئله‌ای در کنار رکود تولید
در کنار مشکلات تولید، نحوه محاسبه و پرداخت حقوق دولتی معادن نیز در زنجان مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس گزارش تسنیم در ۳۱ خرداد ۱۴۰۵، بازرس‌کل استان از شناسایی بیش از هزار میلیارد تومان تخلف یا فرار در پرداخت حقوق دولتی معادن خبر داده بود و اعلام کرد که در برخی موارد، میزان واقعی برداشت مواد معدنی با ارقام اعلام‌شده از سوی بهره‌برداران تفاوت داشته است.
این موضوع از ضرورت شفافیت در اندازه‌گیری استخراج و وصول حقوق دولتی حکایت دارد. در عین حال، برای ارزیابی اثر این مطالبات بر تداوم فعالیت معادن باید میان تخلفات مالی، بدهی‌های قانونی و مشکلات نقدینگی واحدهای فعال تفکیک قائل شد.
ظرفیت معدنی، بدون زیرساخت به توسعه تبدیل نمی‌شود
تجربه زنجان نشان می‌دهد که داشتن ذخایر معدنی، به‌تنهایی برای تضمین رشد اقتصادی کافی نیست. تداوم تولید به ترکیبی از تأمین پایدار انرژی و مواد مصرفی، نوسازی ماشین‌آلات، دسترسی به سرمایه، ثبات مقررات و ارتقای فناوری فرآوری وابسته است.
برای ارزیابی دقیق‌تر وضعیت معدن‌کاری استان، انتشار اطلاعات به‌روز درباره تعداد معادن تعطیل یا نیمه‌فعال، میزان تولید هر ماده معدنی، اشتغال مستقیم، سرمایه‌گذاری انجام‌شده و دلایل توقف فعالیت ضروری است. بدون این داده‌ها نمی‌توان سهم هر مانع را به‌طور دقیق تعیین کرد یا از وقوع رکود فراگیر در کل بخش معدن سخن گفت؛ اما آمار معادن فعال و مشکلات گزارش‌شده نشان می‌دهد که تبدیل ظرفیت معدنی زنجان به تولید پایدار، نیازمند رفع هم‌زمان موانع عملیاتی و ساختاری است.
