کشت‌وصنعت مغان؛ بنگاه اقتصادی یا بار مالی برای اقتصاد منطقه؟
یازاکو- کشت‌وصنعت و دامپروری مغان با برخورداری از هزاران هکتار اراضی کشاورزی، زیرساخت‌های دامپروری و صنایع تبدیلی، یکی از مهم‌ترین دارایی‌های اقتصادی شمال استان اردبیل است؛ با این حال، تجربه پرحاشیه خصوصی‌سازی، تغییرات مدیریتی و پرسش‌هایی درباره بهره‌وری و بازده مالی این مجموعه، ضرورت بازنگری در نقش اقتصادی آن را مطرح کرده است.
به گزارش یازاکو، کشت‌وصنعت و دامپروری مغان از جمله طرح‌های بزرگ کشاورزی صنعتی ایران است که با هدف توسعه تولید، یکپارچه‌سازی فعالیت‌های زراعی و دامپروری و ایجاد صنایع تبدیلی در دشت مغان شکل گرفت. این مجموعه فعالیت خود را از سال ۱۳۵۳ آغاز کرده و طی چند دهه به یکی از مهم‌ترین دارایی‌های اقتصادی استان اردبیل تبدیل شده است؛ دارایی‌ای که عملکرد آن می‌تواند بر اشتغال، کشاورزی، تجارت و فعالیت بنگاه‌های اقتصادی منطقه اثرگذار باشد.
با این حال، بزرگی یک بنگاه اقتصادی لزوماً به معنای موفقیت آن نیست. معیار ارزیابی چنین مجموعه‌ای باید میزان بهره‌وری منابع، سودآوری، توان رقابت در بازار و سهم آن در ایجاد ارزش افزوده برای اقتصاد محلی باشد.
خصوصی‌سازی پرحاشیه کشت‌وصنعت مغان
یکی از مهم‌ترین نقاط عطف در تاریخ مدیریتی این مجموعه، واگذاری آن به بخش خصوصی در سال ۱۳۹۶ بود. این واگذاری با انتقادهایی درباره قیمت‌گذاری، اهلیت خریدار و نحوه اجرای فرآیند خصوصی‌سازی همراه شد و سرانجام در سال ۱۳۹۹، مالکیت مجموعه با حکم قضایی به دولت بازگشت.
این تجربه بار دیگر یکی از مسائل بنیادین اقتصاد ایران را مطرح کرد؛ اینکه خصوصی‌سازی بدون شفافیت، رقابت و نظارت مؤثر، الزاماً به افزایش بهره‌وری منجر نمی‌شود. از سوی دیگر، بازگشت یک بنگاه به مالکیت دولت نیز به‌تنهایی تضمین‌کننده مدیریت کارآمد نیست.
در واقع، مسئله کشت‌وصنعت مغان را نباید صرفاً در دوگانه دولتی یا خصوصی بودن خلاصه کرد. پرسش اصلی این است که چه ساختار مدیریتی و مالکیتی می‌تواند زمینه سرمایه‌گذاری، افزایش بهره‌وری و پاسخ‌گویی مدیران را فراهم کند.
در مهرماه ۱۴۰۵ نیز گزارش‌هایی از نگرانی کارگران نسبت به احتمال واگذاری مجدد مجموعه و آینده امنیت شغلی آنان منتشر شد. این نگرانی‌ها نشان می‌دهد که هرگونه تصمیم درباره مالکیت شرکت باید با شفاف‌سازی تعهدات سرمایه‌گذار، وضعیت اشتغال و برنامه تولید همراه باشد.
تولید بیشتر؛ الزاماً سودآوری بیشتر نیست
بررسی عملکرد مالی مجموعه نیز اهمیت این موضوع را نشان می‌دهد. بر اساس اطلاعات مالی منتشرشده، درآمد عملیاتی کشت‌وصنعت مغان در سال مالی ۱۴۰۰ حدود ۹۳۹ میلیارد تومان و سود خالص آن حدود ۳۱ میلیارد تومان گزارش شده بود. این ارقام اگرچه مربوط به چند سال قبل هستند، اما ضرورت بررسی رابطه میان حجم دارایی‌ها، هزینه‌های عملیاتی و بازده اقتصادی شرکت را برجسته می‌کنند.
در مقابل، مدیریت فعلی شرکت در مهرماه ۱۴۰۵ از افزایش ۴۳ درصدی تولید شیر و رشد بیش از ۳۰ درصدی درآمد بخش زراعت خبر داده است. همچنین تسویه بخشی از مطالبات معوق کشاورزان از اقدامات انجام‌شده اعلام شده است.
این آمارها در صورت تأیید صورت‌های مالی می‌توانند نشانه بهبود عملکرد باشند؛ با این حال، افزایش تولید زمانی به معنای موفقیت اقتصادی است که درآمد حاصل از آن بتواند هزینه‌های تولید، سرمایه‌گذاری و تعهدات مالی شرکت را پوشش دهد.
سهم مغان از یک بنگاه بزرگ اقتصادی چقدر است؟
اهمیت کشت‌وصنعت مغان تنها به عملکرد مالی خود شرکت محدود نمی‌شود. فعالیت این مجموعه با معیشت کشاورزان، کارگران، تأمین‌کنندگان نهاده، فعالان حمل‌ونقل و کسب‌وکارهای محلی ارتباط دارد.
در چنین شرایطی، باید مشخص شود چه میزان از خریدهای شرکت از تولیدکنندگان منطقه انجام می‌شود، چه سهمی از محصولات در همان منطقه فرآوری می‌شود و چه مقدار ارزش افزوده در اقتصاد پارس‌آباد و دشت مغان باقی می‌ماند.
اگر فعالیت مجموعه به فروش محصولات خام محدود بماند، بخش مهمی از ظرفیت ایجاد ارزش افزوده و اشتغال در صنایع پایین‌دستی بلااستفاده خواهد ماند. توسعه صنایع تبدیلی، بسته‌بندی و فرآوری محصولات کشاورزی می‌تواند پیوند میان تولیدات کشت‌وصنعت و اقتصاد محلی را تقویت کند.
از سوی دیگر، اشتغال پایدار نیز باید در کنار بهره‌وری نیروی انسانی و توان مالی بنگاه مورد توجه قرار گیرد. حفظ اشتغال بدون توجه به توان اقتصادی شرکت پایدار نیست؛ همان‌طور که اصلاح ساختار هزینه‌ها نیز نباید به تضعیف بی‌ضابطه امنیت شغلی کارکنان منجر شود.
مسئله مغان، فراتر از دولتی یا خصوصی بودن
انتشار منظم صورت‌های مالی، اعلام میزان بدهی‌ها، هزینه تمام‌شده محصولات، سود عملیاتی و بازده دارایی‌ها می‌تواند امکان ارزیابی دقیق عملکرد این مجموعه را فراهم کند.
دولتی بودن به‌تنهایی تضمین‌کننده منافع عمومی نیست و خصوصی‌سازی نیز بدون رقابت و اهلیت‌سنجی نمی‌تواند بهره‌وری را افزایش دهد. آنچه اهمیت دارد، ساختاری است که مدیران را در برابر نتایج اقتصادی تصمیم‌هایشان پاسخ‌گو کند.
کشت‌وصنعت مغان را نباید صرفاً با وسعت اراضی و حجم تولید سنجید؛ معیار اصلی، ثروتی است که از این دارایی‌ها ایجاد می‌شود و سهمی که به اقتصاد منطقه می‌رسد. مسئله امروز مغان، تعیین تکلیف شیوه مدیریت اقتصادی یکی از مهم‌ترین دارایی‌های تولیدی اردبیل است.
