تبریز در ترافیک مدارس؛ چرا از الگوی حمل‌ونقل دانش‌آموزی شهرهای مدرن عقب مانده‌ایم؟
یازاکو- هر سال با آغاز سال تحصیلی، خیابان‌های اطراف مدارس تبریز به یکی از کانون‌های ترافیک شهری تبدیل می‌شوند؛ وضعیتی که در کنار افزایش خودروهای شخصی، از کمبود سرویس مدارس، ضعف دسترسی به حمل‌ونقل عمومی و نبود زیرساخت‌های مناسب برای جابه‌جایی دانش‌آموزان حکایت دارد.
به گزارش یازاکو، با آغاز سال تحصیلی، خیابان‌های اطراف مدارس تبریز در ساعات ابتدایی صبح و هنگام تعطیلی، به یکی از نقاط پرترافیک شهر تبدیل می‌شوند. صف خودروهای شخصی، توقف‌های دوبله و ازدحام مقابل مدارس، پرسشی جدی درباره نحوه مدیریت سفرهای دانش‌آموزی، کفایت سرویس مدارس و دسترسی به حمل‌ونقل عمومی را پیش می‌کشد. تجربه شهرهای مدرن نشان می‌دهد که جابه‌جایی دانش‌آموزان بخشی از نظام برنامه‌ریزی و مدیریت حمل‌ونقل شهری است. البته گره ترافیکی مقابل مدارس را نمی‌توان صرفاً به رفتار والدین یا افزایش تعداد خودروهای شخصی نسبت داد. وقتی خانواده‌ها برای رساندن فرزندان خود ناچارند از خودروی شخصی استفاده کنند، باید پیش از هر چیز درباره کیفیت و دسترس‌پذیری گزینه‌های جایگزین پرسید. آیا شبکه حمل‌ونقل عمومی به اندازه کافی به مدارس دسترسی دارد؟ آیا سرویس مدارس از نظر تعداد، پوشش جغرافیایی و هزینه پاسخگوی نیاز خانواده‌هاست؟ و آیا زیرساخت خیابان‌های اطراف مدارس برای مدیریت ورود و خروج دانش‌آموزان طراحی شده است؟
بر اساس آمارهای مطرح‌شده از سوی مدیریت شهری تبریز، در سال تحصیلی گذشته حدود ۳۷ هزار دانش‌آموز از سرویس مدارس استفاده کرده‌اند؛ با این حال، تنها حدود ۲۷ هزار نفر در سامانه مربوط به سرویس مدارس ثبت شده بودند. این فاصله آماری، علاوه بر ضرورت سامان‌دهی فعالیت سرویس‌ها، اهمیت نظارت بر این بازار و شناسایی ظرفیت واقعی جابه‌جایی دانش‌آموزان را نشان می‌دهد.
هزینه استفاده از سرویس مدارس، پراکندگی مدارس در سطح شهر، فاصله محل سکونت تا مراکز آموزشی و توان اقتصادی خانوارها نیز در انتخاب شیوه سفر اثرگذارند. برای خانواده‌ای که امکان پرداخت هزینه سرویس را ندارد یا به شبکه حمل‌ونقل عمومی دسترسی مناسبی ندارد، خودروی شخصی ممکن است به تنها گزینه عملی تبدیل شود. بنابراین، سیاست کاهش ترافیک مدارس بدون توجه به اقتصاد خانوار و هزینه دسترسی به آموزش، نمی‌تواند به راهکاری پایدار منجر شود.
حمل‌ونقل عمومی؛ حلقه مفقوده سفرهای مدرسه
یکی از راهکارهای کاهش ترافیک مدارس، پیوند دادن برنامه‌ریزی آموزشی با شبکه حمل‌ونقل عمومی است. در بسیاری از شهرهای توسعه‌یافته، مسیرهای دسترسی به مدارس، زمان‌بندی حرکت اتوبوس‌ها و حتی محل استقرار ایستگاه‌ها با توجه به الگوی سفر دانش‌آموزان طراحی می‌شود. در چنین الگویی، مدرسه یکی از نقاط مهم تولید و جذب سفر در شبکه شهری محسوب می‌شود.
گزارش اکتبر ۲۰۲۶ مجمع بین‌المللی حمل‌ونقل (ITF) وابسته به سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نشان می‌دهد که در ۳۵ کشور عضو این نهاد، سهم سفرهای فعال شامل پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری در دست‌کم نیمی از کشورها به ۴۷ درصد یا بیشتر می‌رسد. در دانمارک، ژاپن، فنلاند و کره جنوبی نیز این سهم از ۷۴ درصد فراتر رفته است. این ارقام نشان می‌دهد که وابستگی به خودروی شخصی برای رساندن دانش‌آموزان، تنها الگوی ممکن برای مدیریت سفرهای آموزشی نیست.
البته انتقال این تجربه‌ها به تبریز نیازمند توجه به تفاوت‌های جغرافیایی و اجتماعی شهر است. فاصله محل سکونت تا مدرسه، شرایط اقلیمی، امنیت مسیرهای پیاده‌روی، سن دانش‌آموزان و کیفیت شبکه اتوبوسرانی و مترو، همگی در انتخاب شیوه جابه‌جایی مؤثرند. نمی‌توان انتظار داشت دانش‌آموزی که چند کیلومتر با مدرسه فاصله دارد، بدون دسترسی به سرویس مطمئن یا وسیله حمل‌ونقل عمومی مناسب، مسیر را پیاده طی کند.
تجربه شهرهای مدرن؛ از خیابان مدرسه تا سفر ایمن
یکی از الگوهای قابل بررسی در این زمینه، طرح «خیابان مدرسه» یا School Streets است. در این طرح، ورود خودروهای موتوری به خیابان‌های اطراف مدارس در بازه زمانی ورود و خروج دانش‌آموزان محدود می‌شود و اولویت به عابران پیاده، دوچرخه‌سواران و حمل‌ونقل عمومی اختصاص می‌یابد.
این سیاست در شهرهایی مانند پاریس، وین و خنت اجرا شده است. برای نمونه، پاریس با توسعه خیابان‌های مدرسه، بخش‌هایی از معابر اطراف مراکز آموزشی را به فضاهای پیاده‌محور تبدیل کرده است. در وین نیز اجرای آزمایشی این طرح با استفاده از موانع فیزیکی، نسبت به اتکای صرف به تابلوهای محدودیت تردد، اثربخشی بیشتری در کنترل ورود خودروها داشته است.
اهمیت این تجربه‌ها در آن است که مدیریت ترافیک را از واکنش‌های مقطعی به یک سیاست مشخص شهری تبدیل می‌کنند. به‌جای آنکه هر روز نیروهای راهنمایی و رانندگی در مقابل مدارس برای کنترل ازدحام مستقر شوند، ساختار دسترسی به مدرسه به شکلی طراحی می‌شود که اساساً از شکل‌گیری بخشی از این ازدحام جلوگیری کند.
البته محدودیت تردد به‌تنهایی کافی نیست. اگر جایگزین مناسبی برای جابه‌جایی دانش‌آموزان وجود نداشته باشد، ممکن است ترافیک صرفاً به خیابان‌های مجاور منتقل شود. به همین دلیل، این سیاست باید با ایجاد نقاط مشخص پیاده‌کردن دانش‌آموزان، تقویت سرویس مدارس، مسیرهای ایمن پیاده‌روی و نظارت مستمر همراه باشد.
تبریز به چه تغییراتی نیاز دارد؟
برای تبریز، نخستین گام می‌تواند شناسایی مدارس پرترافیک و تهیه نقشه سفرهای دانش‌آموزی باشد. شهرداری و آموزش‌وپرورش باید مشخص کنند چه تعداد از دانش‌آموزان با خودروی شخصی، سرویس، اتوبوس، مترو یا پیاده به مدرسه می‌روند و بیشترین فشار ترافیکی در کدام محدوده‌ها شکل می‌گیرد. بدون چنین داده‌هایی، سیاست‌گذاری بیشتر به مجموعه‌ای از اقدامات پراکنده محدود خواهد شد.
در گام بعد، توسعه سرویس‌های مدارس با تعرفه قابل‌دسترس، ایجاد مسیرهای مشخص برای توقف و پیاده‌کردن دانش‌آموزان، افزایش دسترسی مدارس به ایستگاه‌های اتوبوس و مترو و اجرای آزمایشی طرح خیابان مدرسه در مناطق پرتردد می‌تواند در دستور کار قرار گیرد.
نکته مهم دیگر، توجه به اقتصاد حمل‌ونقل دانش‌آموزی است. سرویس مدارس باید بازاری قابل‌اعتماد برای خانواده‌ها و اقتصادی پایدار برای رانندگان داشته باشد. اگر قیمت خدمات با توان پرداخت خانوارها تناسب نداشته باشد یا فعالیت رانندگان با محدودیت‌های اجرایی و نبود صرفه اقتصادی مواجه شود، بخشی از تقاضا همچنان به سمت خودروی شخصی سوق پیدا خواهد کرد.
