وقتی زندگی واقعی به «ویترین» مجازی می‌بازد

به گزارش یازاکو به نقل از ایرنا، تصاویر مردانی که در فضای مجازی همواره شاد، مرفه، خوش‌پوش، رمانتیک و آماده سفر نشان داده می‌شوند، در بسیاری از موارد تنها بخشی گزینش‌شده از یک زندگی را به نمایش می‌گذارند؛ با این حال، همین تصاویر ممکن است به معیاری برای سنجش همسر، میزان علاقه، موفقیت اقتصادی و کیفیت زندگی مشترک تبدیل شوند.

در چنین شرایطی، مردانی که بخش زیادی از وقت خود را صرف کار و تأمین هزینه‌های زندگی می‌کنند، ممکن است در مقایسه با این تصاویر، بی‌توجه، کم‌محبت یا ناموفق ارزیابی شوند؛ حتی اگر در زندگی واقعی مسئولیت‌پذیر و برای حفظ خانواده تلاشگر باشند.

روایت احمد؛ مردی که می‌گوید به یک تصویر باخت

در مسیر تبریز به جلفا با «احمد»، راننده این مسیر، همکلام شدم؛ مردی که سال‌ها پشت فرمان کار کرده و بخش زیادی از زندگی خود را در جاده گذرانده است.

او از تجربه طلاق و تأثیر مقایسه‌های مجازی بر زندگی مشترکش گفت؛ تجربه‌ای که به اعتقاد وی، نشان می‌دهد چگونه یک تصویر نمایشی می‌تواند جای شناخت یک انسان واقعی را بگیرد.

احمد اظهار کرد: بیشتر عمرم پشت فرمان گذشته است؛ صبح زود از خانه خارج می‌شوم و بعضی شب‌ها آن‌قدر خسته به خانه می‌رسم که حتی حوصله حرف زدن ندارم.

وی افزود: تمام تلاشم این بود که زندگی‌ام را بچرخانم و چیزی برای همسر و فرزندم کم نگذارم، اما در نهایت زندگی‌ام به خاطر موضوعی از هم پاشید که هیچ‌وقت فکر نمی‌کردم تا این اندازه اثرگذار باشد؛ اینستاگرام و مردانی که در آنجا خودشان را بی‌نقص نشان می‌دهند.

وی ادامه داد: همسرم به‌طور مداوم مردانی را در فضای مجازی می‌دید که همیشه شیک بودند، خودروهای خوب داشتند، به سفر می‌رفتند، هدیه می‌خریدند و برای همسرشان جملات عاشقانه می‌نوشتند، آنها طوری زندگی خود را نمایش می‌دادند که انگار هیچ‌وقت خسته نمی‌شوند و هیچ مشکلی ندارند.

این راننده افزود: به‌تدریج من با همان تصاویر مقایسه شدم؛ در حالی که از صبح تا شب در جاده بودم، با خستگی و درآمدی که با هزار زحمت به دست می‌آوردم.

وی ادامه داد: من نه خودروهای آن مردان را داشتم، نه توان مالی سفرهایی را که نمایش می‌دادند و نه وقت و انرژی‌ای که بتوانم در برابر دوربین، همیشه شاد، عاشق و آماده باشم.

احمد گفت: زندگی من واقعی بود؛ قسط داشت، خستگی داشت، نگرانی داشت و گاهی نیز با مشکلات مالی و خانوادگی همراه می‌شد.

وی ادامه داد: اما در اینستاگرام فقط ویترین زندگی افراد دیده می‌شود و کسی خستگی، اختلاف، بدهی و مشکلات پشت آن تصاویر را نشان نمی‌دهد.

این راننده افزود: کم‌کم احساس کردم هر کاری انجام می‌دهم، از نگاه همسرم کافی نیست؛ اگر خسته بودم، آن را بی‌توجهی تلقی می‌کرد؛ اگر نمی‌توانستم هدیه‌ای بخرم، می‌گفت برای زندگی تلاش نمی‌کنی و اگر مانند مردانی که در اینستاگرام دیده می‌شوند رفتار نمی‌کردم، این موضوع نشانه دوست نداشتن تلقی می‌شد.

او با تأکید بر اینکه خود را کاملاً بی‌تقصیر نمی‌داند، اظهار کرد: نمی‌گویم خودم هیچ تقصیری نداشتم. شاید کم حرف زدم، شاید نتوانستم احساساتم را درست نشان بدهم و شاید آن‌قدر درگیر کار بودم که از زندگی‌ام غافل شدم، اما چیزی که بیش از همه آزارم می‌دهد این است که زحمت‌هایم دیگر دیده نمی‌شد.

احمد افزود: کسی نمی‌دید که برای تأمین هزینه‌های خانه از صبح تا شب در جاده هستم و وقتی خسته‌ام، باز هم تلاش می‌کنم خانواده‌ام چیزی کم نداشته باشد. احساس می‌کردم دیگر با یک انسان واقعی مقایسه نمی‌شوم، بلکه با تصویری مقایسه می‌شوم که رسیدن به آن برای من و بسیاری از مردان دیگر امکان‌پذیر نیست.

وی که پس از طلاق همچنان در مسیر تبریز ـ جلفا رانندگی می‌کند، گفت: من به یک مرد خاص نباختم؛ به تصویری باختم که از مرد ایده‌آل ساخته بودند. در آن تصویر، مرد باید همیشه پولدار، خوش‌پوش، رمانتیک، ورزشکار و آماده سفر باشد. مردی مانند من که بیشتر زمان خود را کار می‌کند و به دنبال آرامش خانه‌اش است، در چنین تصویری ارزش چندانی ندارد.

احمد از رسانه‌ها خواست به روایت‌های واقعی خانواده‌ها و مردانی بپردازند که با وجود فشار اقتصادی، خستگی و مشکلات روزمره برای حفظ زندگی خود تلاش می‌کنند.

وی گفت: مردم زندگی واقعی خود را با چند عکس و فیلم مقایسه می‌کنند؛ عکس‌ها و فیلم‌هایی که شاید فقط چند دقیقه از زندگی افراد را نشان دهند و بخش‌های دشوار و پنهان آن را نادیده بگیرند. فقط می‌دانم زندگی واقعی با اینستاگرام تفاوت دارد. در اینستاگرام همه لبخند می‌زنند، اما در زندگی واقعی، بسیاری از افراد پشت همان لبخندها با تنهایی، فشار و شکست دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

تغییر هویت مردانه از «بودن» به «نمودن»

دانشیار دانشگاه مراغه با بیان اینکه فضای مجازی هویت مردانه را به هویتی وابسته به نگاه مخاطبان تبدیل کرده است، گفت: بحران اصلی در این زمینه، خلأ معناست؛ زیرا وقتی هویت مردانه با تعداد دنبال‌کنندگان، لایک‌ها و واکنش کاربران بازتعریف شود، افراد در بلندمدت درباره ارزش و جایگاه خود دچار سردرگمی می‌شوند.

«علی افشاری»،اظهار کرد: در فضای مجازی، مرد بودن دیگر فقط به معنای مسئولیت‌پذیری، حمایت از خانواده و ایفای نقش اجتماعی نیست، بلکه در بسیاری از موارد به نمایش این نقش‌ها تبدیل شده است.

وی افزود: در چنین شرایطی، مردان نمی‌دانند ارزش آنان به دلیل کیستی و ویژگی‌های واقعی‌شان است یا به تصویری که از خود در فضای مجازی ساخته‌اند.

به گفته وی، ارزش‌ها در این فضا از «بودن» به «نمودن» تغییر مسیر داده‌اند.

این استاد دانشگاه با اشاره به تبدیل بدن و سبک زندگی مردانه به ابزاری برای جلب توجه در شبکه‌های اجتماعی ادامه داد: ارزش‌هایی مانند ساده‌زیستی، فروتنی، اخلاق و مسئولیت‌پذیری ممکن است جای خود را به ویترین‌سازی، مصرف‌نمایی و تلاش برای کسب تأیید مخاطبان بدهند.

افشاری گفت: در لایه‌های درونی جامعه، قدرت نیز به‌تدریج از دانش و اخلاق فاصله گرفته و بر اساس تعداد دنبال‌کنندگان و جلوه‌های مصرفی سنجیده می‌شود؛ به بیان دیگر، سرمایه نمادین از تخصص و مسئولیت به سمت شهرت آنی منتقل شده است.

وی درباره تأثیر این وضعیت بر روابط خانوادگی اظهار کرد: خانواده‌ها با نوعی دوگانگی مواجه شده‌اند؛ از یک سو، از پسران انتظار می‌رود نسبت به خانواده متعهد و مسئول باشند و از سوی دیگر، فضای مجازی به آنان القا می‌کند که موفقیت در دیده‌شدن، جذابیت ظاهری و جلب توجه خلاصه می‌شود.

این پژوهشگر افزود: این گسست می‌تواند پیامدهایی مانند افزایش خودمحوری، کاهش گفت‌وگوی واقعی، تضعیف نقش خانواده و کاهش تحمل افراد در برابر دشواری‌های زندگی مشترک را به دنبال داشته باشد.

پاداش سریع به رفتارهای نمایشی

افشاری درباره علت بازتولید برخی کلیشه‌های مردانه در فضای مجازی گفت: شبکه‌های اجتماعی به رفتارهای کلیشه‌ای، واکنش‌های فوری و پاداش سریع می‌دهند؛بنابراین فردی که قصد دارد در مدت کوتاه مشهور شود، ممکن است به جملات تند، رفتارهای سلطه‌جویانه، نمایش ثروت یا لاکچری‌نمایی روی بیاورد.

وی اظهار کرد: فضای مجازی به جای بازتعریف عمیق هویت مردانه، در بسیاری از موارد رفتارهای کهن را با بسته‌بندی جدید تکرار می‌کند؛ زیرا الگوریتم‌ها به طور معمول احساسات خام و واکنش‌های فوری را به گفت‌وگوی عمیق ترجیح می‌دهند.

این دانشیار دانشگاه، راه‌حل این مسئله را حذف یا فیلتر فضای مجازی ندانست و گفت: راه‌حل، تقویت سواد هویتی و سواد رسانه‌ای است؛ به این معنا که باید به جوانان آموزش داده شود ارزش آنان فراتر از تعداد لایک‌ها و میزان وایرال شدن ( بازدید ) محتوایشان است.

افشاری مفهوم «مردانگی روایی» را به‌عنوان الگویی جایگزین مطرح کرد و افزود: در این مدل، هویت فرد از طریق روایت زندگی واقعی، تجربه‌های کاری، مسئولیت‌های اجتماعی، توانایی گفت‌وگو و مواجهه با دشواری‌ها شکل می‌گیرد، نه از طریق خودنمایی آنی در فضای مجازی.

وی تأکید کرد: نظام آموزشی و نهادهای فرهنگی باید نقد رسانه را به یکی از محورهای اصلی آموزش تبدیل کنند تا مصرف بی‌نقدانه محتوای رسانه‌ای جای خود را به تحلیل و ارزیابی آگاهانه بدهد.

روان‌شناس خانواده: مرد ایده‌آل مجازی با زندگی واقعی فاصله دارد

روان‌شناس خانواده نیز با بیان اینکه فضای مجازی تصویری غیرواقعی از مرد ایده‌آل ارائه می‌دهد، گفت: این تصویر می‌تواند انتظارات افراد از زندگی مشترک را تغییر دهد و زمینه‌ساز مشکلات روحی، خانوادگی و اجتماعی شود.

دکتر «مهسا ساداتی» هم در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: یکی از آسیب‌های پررنگ فضای مجازی و به‌ویژه اینستاگرام، بازنمایی هویت مردان و ارزش‌های مردانه به شکلی متفاوت و اغراق‌شده است.

وی افزود: بسیاری از مردان در جامعه با مشکلات اقتصادی و فشارهای شغلی مواجه هستند و بخش زیادی از زمان و انرژی خود را صرف تأمین نیازهای خانواده می‌کنند؛ در چنین شرایطی، ممکن است فرصت کافی برای تفریح، سفر، خریدهای پرهزینه یا نمایش دائمی محبت در اختیار نداشته باشند.

این روان‌شناس خانواده ادامه داد: فضای مجازی در مقابل، تصویری از مرد ایده‌آل ارائه می‌دهد؛ مردی که به‌طور مداوم به باشگاه می‌رود، اندام ایده‌آل دارد، لباس‌های گران‌قیمت می‌پوشد، برای همسر خود هدیه‌های گران می‌خرد و در مناسبت‌های مختلف رفتارهای رمانتیک و نمایشی دارد.

ساداتی گفت: ابراز محبت، عشق‌ورزی و هدیه دادن به همسر رفتارهای نادرستی نیست، اما مشکل از جایی آغاز می‌شود که فضای مجازی این رفتارها را بزرگ‌نمایی و به معیار عمومی سنجش کیفیت مردان تبدیل می‌کند.

وی افزود: در زندگی عادی، بسیاری از مردان باید ماه‌ها کار کنند و درآمد خود را پس‌انداز کنند تا بتوانند برای تولد یا سالگرد ازدواج هدیه‌ای تهیه کنند؛ اما در فضای مجازی، تصاویری منتشر می‌شود که در آن مردان به‌طور مداوم گُ

ل می‌خرند، سفر می‌روند، خودرو هدیه می‌دهند و احساسات خود را به شکلی پررنگ و دائمی ابراز می‌کنند.

تغییر انتظارات و افزایش نارضایتی

این روان‌شناس خانواده یکی از پیامدهای این روند را تغییر ذهنیت افراد درباره همسر ایده‌آل دانست و گفت: وقتی فردی در زندگی مشترک خود می‌بیند همسرش رفتارهایی را که در فضای مجازی به‌عنوان ویژگی‌های مرد ایده‌آل نمایش داده می‌شود انجام نمی‌دهد، ممکن است دچار نارضایتی، اضطراب یا احساس افسردگی شود.

وی ادامه داد: در چنین شرایطی، انتظارات فرد از همسرش از ویژگی‌هایی مانند مسئولیت‌پذیری، اخلاق، تعهد و حمایت عاطفی فاصله می‌گیرد و ظاهر، اندام، میزان خرید، سفر و شیوه نمایش محبت به اولویت تبدیل می‌شود.

ساداتی اظهار کرد: خانواده‌ها ممکن است تحت تأثیر فضای مجازی به سمت مدگرایی و رفتارهای نمایشی حرکت کنند و تلاش کنند الگوهایی را که در این فضا می‌بینند، در زندگی خود تکرار کنند.

وی افزود: این روند می‌تواند به شکل یک چرخه در جامعه گسترش یابد و فشار روانی و اقتصادی بیشتری بر خانواده‌ها وارد کند.

وی با اشاره به افزایش انتشار مسائل خصوصی در شبکه‌های اجتماعی گفت: بسیاری از زنان و مردان تحت تأثیر تصاویری که در فضای مجازی می‌بینند، مسائلی را منتشر می‌کنند که نباید در این فضا به اشتراک گذاشته شود.

این روان‌شناس خانواده افزود: افشای حریم خصوصی می‌تواند روابط خانوادگی را در معرض تهدید قرار دهد و زمینه سوءاستفاده، قضاوت اجتماعی و تشدید اختلافات میان زوجین را فراهم کند.

عادی‌سازی رفتارهای پرخطر

ساداتی همچنین درباره تأثیر نمایش رفتارهای پرخطر در فضای مجازی هشدار داد و گفت: وقتی رفتاری به‌طور مکرر در جامعه نمایش داده شود، ممکن است به‌تدریج عادی و قابل پذیرش به نظر برسد و افراد بیشتری از آن الگوبرداری کنند.

وی افزود: نمایش رفتارهایی مانند مصرف مواد مخدر، مصرف مشروبات الکلی و روابط جنسی پرخطر در فضای مجازی می‌تواند زمینه عادی‌سازی این رفتارها و افزایش الگوبرداری از آنها را فراهم کند؛ به‌ویژه در میان نوجوانان و جوانانی که هنوز معیارهای هویتی و ارزشی آنان به‌طور کامل شکل نگرفته است.

این روان‌شناس خانواده برای مقابله با آسیب‌های ناشی از تصویرسازی‌های غیرواقعی بر ضرورت بازنگری افراد در ارزش‌ها و اولویت‌های خود تأکید کرد و گفت: افراد، به‌ویژه کسانی که در چارچوب خانواده قرار دارند، باید درباره معیارهایی که برای انتخاب همسر و ورود به زندگی مشترک داشته‌اند، دوباره فکر کنند.

ساداتی ادامه داد: افراد باید از خود بپرسند در ابتدای رابطه چه ویژگی‌هایی برایشان اهمیت داشته است و چرا اکنون، تحت تأثیر تصویر ایده‌آل فضای مجازی، ویژگی‌هایی مانند ظاهر، اندام یا میزان نمایش محبت به اولویت اصلی تبدیل شده است.

وی افزود: باید بررسی کنیم آیا در ابتدا، مسائلی مانند اعتقادات، شاغل بودن، حفظ حریم‌ها، اخلاق، تعهد و مسئولیت‌پذیری طرف مقابل برایمان اهمیت داشته است یا خیر و آیا این اولویت‌ها اکنون تحت تأثیر محتوای فضای مجازی تغییر کرده‌اند.

ساداتی تأکید کرد: آنچه فضای مجازی به ما ارائه می‌دهد، تنها بخشی از تصویر زندگی افراد است و چالش‌ها، اختلاف‌ها و مشکلات واقعی آنان را به‌طور کامل نشان نمی‌دهد.

وی گفت: اگر افراد بخواهند تمام الگوها، ایده‌آل‌ها و ارزش‌هایی را که فضای مجازی درباره مردان و زندگی مشترک ارائه می‌دهد، در زندگی واقعی خود اجرا کنند، ممکن است آنچه را در اختیار دارند نیز از دست بدهند.

فضای مجازی؛ مسئله حذف نیست، مسئله آگاهی است

فضای مجازی بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی امروز شده است و حذف آن نه ممکن و نه لزوماً راه‌حل مسئله است؛ چالش اصلی، نحوه مواجهه با محتوای این فضا و توانایی تشخیص واقعیت از نمایش است.

کارشناسان تأکید دارند که تقویت سواد رسانه‌ای، آموزش مهارت گفت‌وگو، بازتعریف مسئولیت‌پذیری، ایجاد امکان بیان احساسات و توجه به ارزش‌های واقعی زندگی می‌تواند از تبدیل مقایسه‌های مجازی به بحران‌های خانوادگی جلوگیری کند.

زندگی مشترک نه در قاب‌های انتخاب‌شده و ویدئوهای چندثانیه‌ای، بلکه در روزهای عادی، هنگام خستگی، بیماری، فشار اقتصادی، اختلاف‌نظر و مسئولیت‌های مشترک شکل می‌گیرد.

از این رو، سنجش انسان‌ها با تصاویری که تنها بخش نمایشی زندگی آنان را نشان می‌دهد، می‌تواند واقعیت را قربانی ویترینی کند که نه کامل است و نه قابل مقایسه با زندگی واقعی.