احیای ذخایر شاهمیگوی ارس در مسیر تحقق؛ نخستین دستورالعمل ملی تدوین شد
رئیس مرکز تحقیقات آرتمیا و جانوران آبزی کشور از تدوین نخستین دستورالعمل ملی تکثیر و پرورش شاه میگوی ارس خبر داد و گفت: با تکیه بر پروتکلهای حفاظتی و مدیریت هوشمند صید، احیای ذخایر شاهمیگوی ارس در مسیر تحقق بوده و چشم انداز روشنی برای شکوفایی مجدد آن ترسیم شده است.
به گزارش یازاکو به نقل از ایرنا، در ۱۰ سال اخیر با توجه به صید و برداشتهای بی رویه شاه میگوی دریاچه پشت سد ارس در شمال آذربایجانغربی حیات این گونه رو به انقراض گذاشت که با تلاشهای محققان مرکز تحقیقات آرتمیا و جانواران آبزی کشور این موضوع در عرض هشت سال مدیریت شد و امروز شاهد شکوفایی و حیات مجدد این گونه ارزشمند و اقتصادی هستیم.
آنچه از بررسی و مطالعه تلاشهای محققان استان برمیآید بیانگر این است که چشمانداز آینده اکوسیستم رودخانه ارس با تکیه بر دانش و فناوری، میتواند شاهد بازگشت شکوه و پایداری گونههای باارزش آبزی، بهویژه شاهمیگوی آبشیرین باشد. با تدوین برنامههای جامع بازسازی ذخایر و اجرای پروتکلهای حفاظتی جدید، اکنون مسیر روشنی برای بازگشت این گونه اقتصادی و اکولوژیک به زیستگاه اصلی خود هموار شده است.
در این میان، نقش پژوهشهای علمی در تبدیل چالشهای زیستمحیطی به فرصتهای تولید پایدار، کلیدیترین رکن این تحول است.
دکتر علی نکوییفرد، رئیس مرکز تحقیقات آرتمیا و جانوران آبزی کشور، ، از گامهای راهبردی این مرکز برای احیای شاهمیگوی ارس و تدوین نقشه راه بازگشت این گونه به مزارع پرورشی و رودخانهها سخن میگوید.
وی با ارائه آماری از وضعیت گذشته و فعلی حیات این جاندار ارزشمند در زیستگاه ان در دریاچه پشت سد ارس گفت: دادههای علمی ما نشان میدهد که وضعیت ذخایر این گونه خوب نیست. ما از برداشت سالانه ۲۰۰ تن در اوایل دهه ۱۳۸۰، به حدود ۱.۹ تن در سالهای ۱۳۹۷ و ۹۸ رسیدیم که روند کاهشی همچنان نگرانکننده است که این وضعیت معلول دو دسته عامل اصلی است. در بخش عوامل انسانی، مهمترین عامل، صید بیرویه و غیرمجاز است.
قبل از سال ۱۳۹۳، برداشت مجاز ۲۷۰ تن بود که از ظرفیت اکولوژیک فراتر میرفت. اما از سال ۱۳۹۳ به بعد، با جولان صیادان غیرمجاز، ساختار جمعیتی این گونه متلاشی شد. علاوه بر این، روشهای مخرب صید، بهویژه استفاده از سموم برای صید ماهی که بهطور مستقیم باعث مرگومیر گسترده شاهمیگوها میشود، ضربه نهایی را به پیکره این ذخایر وارد کرده است.
در بخش عوامل زیستمحیطی نیز باید به تغییرات اقلیمی اشاره کرد. خشکسالیهای متوالی بین سالهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۰ سطح دریاچه سد ارس را از ۱۵۰ به ۸۰ کیلومتر مربع کاهش داد.
یخزدگیهای شدید در سال ۱۳۹۵و افت کیفیت آب از جمله کاهش اکسیژن محلول و تغییرات pH، زیستگاه را برای این گونه ناامن کرده است. به عبارت ساده، ما همزمان با کاهش زیستگاه و فشار مضاعف صید روبرو بودهایم.
با توجه به تغییرات اقلیمی و چالشهای گذشته، مرکز تحقیقات چه چشماندازی برای بازگشت پایداری شاهمیگوی ارس به زیستگاه اصلی خود دارد؟
نکوییفرد: ما در مرکز تحقیقات آرتمیا، با نگاهی واقعگرایانه و علمی، اکنون بر روی «بازسازی پایداری» تمرکز کردهایم. هدف ما فقط توقف کاهش نیست، بلکه رسیدن به مرحلهای است که بتوانیم با استفاده از مدلهای علمی مانند CMSY و BSM، به یک «برداشت پایدار» برسیم.
ما از مرحله مقابله با بحران به مرحله «مدیریت هوشمندانه»، عبور کردهایم. با کنترل دقیق پارامترهای کیفی آب و مدیریت دقیق زیستگاه، شرایط برای رشد دوباره نسلهای جدید شاهمیگو فراهم خواهد شد و این مسیر، با تکیه بر دانش، کاملاً روشن و قابل دستیابی است.
نخستین دستورالعمل ملی تکثیر و پرورش شاهمیگوی آبشیرین توسط مرکز شما تدوین شده است، این دستاورد چه نقش کلیدی در تضمین امنیت تولید خواهد داشت؟
نکوییفرد: این دستورالعمل، یک نقطه عطف بزرگ برای امنیت غذایی و اقتصادی منطقه است. ما با تدوین این پروتکل، از حالت «صیدمحور» به سمت «تولید و پرورشمحور» حرکت میکنیم.
این یعنی ما به جای تکیه صرف بر ذخایر طبیعی، یاد میگیریم چگونه این گونه را در شرایط کنترلشده تکثیر کنیم. این دانش فنی به ما اجازه میدهد تا با مدیریت زمانهای تولیدمثل و استفاده از روشهای نوین پرورش، علاوه بر محافظت از رودخانه، تولید را نیز در سطح صنعتی و پایدار تضمین کنیم.
پروتکلهای حفاظتی که برای بازگشت این گونه تدوین شده، چگونه میتواند تعادلی میان حفاظت از طبیعت و نیازهای اقتصادی صیادان برقرار کند؟
نکوییفرد: هدف ما محدود کردن فعالیتها نیست، بلکه «نظمبخشی» به آنهاست. پروتکلهایی که ما پیشنهاد دادهایم، مانند محدود کردن زمان صید به بازه خرداد تا آذر (دوری از فصل تولیدمثل) و استفاده از تورهای با چشمههای استاندارد، دقیقاً برای حفظ «مولدین» طراحی شدهاند.
ما میخواهیم صیادان با ما همراه و شریک باشند، یعنی با رعایت این اصول، صیاد مطمئن باشد که با حفظ نسل جوان، در سالهای آینده با ذخایر پربارتری روبرو خواهد شد. همچنین به دنبال گذار از صید بیرویه به سمت «صید مدیریتشده و قانونی» هستیم که در آن هم طبیعت حفظ میشود و هم درآمد صیاد تضمین میگردد.
برای رسیدن به هدف نهایی یعنی احیای کامل در بازه زمانی مشخص، چه همکاریهای بینسازمانی و اجتماعی برای تحقق این برنامه ضروری است؟
نکوییفرد: احیای کامل این گونه، یک پروژه ملی و چندجانبه است که با همافزایی همه بخشها محقق میشود. ما به دنبال ایجاد یک زنجیره همکاری، از تقویت گشتهای نظارتی و هماهنگی میان شیلات و محیطزیست گرفته تا مشارکت فعال جوامع محلی هستیم.
همه ما محققان معتقدیم اگر کشاورزان و صیادان منطقه را با دانش و توانمندیهای جدید همراه کنیم، آنها خود به محافظان اصلی این گونه تبدیل میشوند.
با تخصیص بودجههای پژوهشی و اجرای برنامههای پایش مستمر، در حال ساختن یک سیستم حفاظتی هستیم که نه تنها شاهمیگو، بلکه تمام اکوسیستم رودخانه ارس را به سمت پایداری هدایت میکند. این مسیر، مسیری از علم به سوی شکوفایی است.
ذخایر شاه میگوی آب شیرین ارس با کاهشی بیش از ۹۹ درصدی (از ۲۰۰ تن به کمتر از ۲ تن) مواجه شده است. عوامل اصلی بخصوص صید بیرویه و غیرمجاز ، مرکز تحقیقات آرتمیای کشور با تدوین دستورالعمل ملی تکثیر و پرورش و اجرای برنامههای پایش و بازسازی ذخایر، گامهای مؤثری برداشته، اما ضعف در حمایت از پژوهش ، نظارت و اجرای قوانین، مهمترین مانع در مسیر احیای این گونه باارزش اقتصادی است.
