طلای سفید سراب در کدام حلقه زنجیره گم می‌شود؟
یازاکو- سراب سالانه حدود ۱۱۰ هزار تن شیر تولید می‌کند؛ ظرفیتی قابل‌توجه که در غیاب پیوند مؤثر میان دامداری، صنایع تبدیلی و بازار، لزوماً به ثروت و ارزش افزوده در اقتصاد شهرستان تبدیل نمی‌شود. در واقع «طلای سفید» سراب با مسئله تکمیل زنجیره ارزش مواجه است.
به گزارش یازاکو، بر اساس اعلام ایرج احدزاده، معاون توسعه مدیریت و منابع سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی، شهرستان سراب با برخورداری از حدود یک میلیون واحد دامی، سالانه ۱۱۰ هزار تن شیر و ۸ هزار و ۵۰۰ تن گوشت قرمز تولید می‌کند. در بخش زنبورداری نیز ۸۰ هزار و ۴۲۵ کندوی زنبور عسل در این شهرستان وجود دارد که سالانه بیش از ۲ هزار و ۵۰۰ تن عسل تولید می‌کنند. این آمار در شهریورماه ۱۴۰۵ و در جریان بازدید از جشنواره عسل و لبنیات سراب اعلام شده است.
این ارقام از گستردگی فعالیت‌های دامپروری در سراب حکایت دارد؛ اما حجم تولید، به‌تنهایی شاخص کافی برای سنجش بازده اقتصادی این بخش نیست. در زنجیره تولید لبنیات، فاصله میان تولید شیر خام تا عرضه محصول نهایی، محل شکل‌گیری بخش مهمی از ارزش اقتصادی است. فرآوری، بسته‌بندی، توزیع و دسترسی به بازارهای مصرف، حلقه‌هایی هستند که می‌توانند درآمد حاصل از تولید اولیه را افزایش دهند.
اقتصاد دامداری تنها با تعداد دام و میزان تولید شیر سنجیده نمی‌شود. هزینه تأمین خوراک، نهاده‌های دامی، دارو، نگهداری و حمل‌ونقل در کنار قیمت خرید شیر خام، بر درآمد نهایی دامدار اثر می‌گذارند. از سوی دیگر، صنایع لبنی نیز برای ادامه فعالیت به تأمین مستمر مواد اولیه، سرمایه در گردش، تجهیزات و بازار فروش نیاز دارند.
در چنین شرایطی، پایداری اقتصادی زنجیره لبنیات به رابطه میان دامدار، واحد فرآوری و شبکه توزیع وابسته است. اگر تولیدکننده در فروش محصول با محدودیت مواجه باشد یا واحد صنعتی نتواند با ظرفیت اقتصادی فعالیت کند، افزایش حجم تولید لزوماً به افزایش متناسب درآمد در منطقه منجر نخواهد شد.
تغییرات اخیر بازار شیر خام نیز اهمیت این مسئله را نشان می‌دهد. بر اساس گزارشی که سوم آبان‌ماه ۱۴۰۵ منتشر شد، رئیس انجمن صنفی گاوداران ایران از افزایش ۱۵ درصدی بهای شیر خام در پی رشد هزینه نهاده‌های دامی خبر داده و قیمت حدود ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان را برای هر کیلوگرم شیر خام درب دامداری اعلام کرده است. در همان گزارش، قیمت‌های ۶۸ هزار تومان درب دامداری و ۷۰ هزار تومان درب کارخانه به‌عنوان نرخ‌های مورد توافق و پیشنهادی مطرح شده‌اند. این ارقام مربوط به بازار ملی است و نباید بدون بررسی به‌عنوان قیمت خرید شیر در سراب تلقی شود.
صنایع لبنی؛ حلقه تعیین‌کننده ارزش افزوده
در سراب واحدهایی در حوزه فرآورده‌های لبنی فعالیت یا در فهرست واحدهای تولیدی ثبت شده‌اند. از جمله شرکت فرآورده‌های لبنی آریالبن در شهرک صنعتی سراب، واحد لبنی کیمیا در خیابان صنعت و تولیدی سبز شکوفه در روستای بیجند. محصولات معرفی‌شده این واحدها شامل شیر پاستوریزه، ماست، دوغ، خامه و انواع پنیر است.
وجود این واحدها نشان می‌دهد که فعالیت فرآوری لبنی در شهرستان وجود دارد؛ بنابراین مسئله را نمی‌توان صرفاً به نبود کارخانه یا صنایع تبدیلی تقلیل داد. موضوع مهم‌تر، اندازه واقعی این ظرفیت صنعتی و میزان ارتباط آن با تولید دامداران منطقه است.
ظرفیت اسمی کارخانه‌ها با میزان تولید واقعی آن‌ها یکسان نیست. همچنین تعداد واحدهای ثبت‌شده لزوماً نشان‌دهنده تعداد واحدهای فعال یا میزان شیر فرآوری‌شده در شهرستان نیست. برای ارزیابی دقیق وضعیت، باید میزان خرید شیر خام از دامداران سراب، ظرفیت عملیاتی واحدهای لبنی، حجم تولید محصولات نهایی و بازار عرضه آن‌ها مشخص شود.
این اطلاعات می‌تواند نشان دهد چه میزان از تولید شیر شهرستان در داخل سراب فرآوری می‌شود و چه سهمی از آن به شکل ماده اولیه به سایر مناطق انتقال پیدا می‌کند. همچنین مشخص می‌شود که توسعه صنایع لبنی تا چه اندازه توانسته به ایجاد اشتغال صنعتی و افزایش درآمد در منطقه کمک کند.
مزیت تولید بدون تکمیل زنجیره
ظرفیت اقتصادی سراب به شیر محدود نیست. تولید سالانه بیش از ۸ هزار تن گوشت قرمز و ۲ هزار و ۵۰۰ تن عسل نیز از دیگر بخش‌های مهم اقتصاد دامپروری شهرستان به شمار می‌رود. با این حال، توسعه این بخش‌ها نیز به زیرساخت‌های فرآوری، بسته‌بندی، نگهداری و بازاریابی وابسته است.
معاون سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی در اظهارات خود بر ضرورت توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی، فرآوری، بسته‌بندی، برندسازی و بازاریابی محصولات دامی سراب تأکید کرده است. این تأکید نشان می‌دهد که تکمیل زنجیره ارزش همچنان یکی از محورهای مورد توجه مدیریت بخش کشاورزی استان است.
برای اقتصادی با چنین ظرفیت تولیدی، توسعه واحدهای فرآوری تنها یک موضوع صنعتی نیست؛ بلکه می‌تواند بر اشتغال، درآمد خانوارهای روستایی، تقاضا برای خدمات حمل‌ونقل و شکل‌گیری کسب‌وکارهای وابسته اثر بگذارد. به همین دلیل، سنجش عملکرد این زنجیره باید از سطح آمار تولید فراتر برود و سهم هر حلقه از ارزش نهایی محصول را مشخص کند.
سراب در تولید شیر و سایر فرآورده‌های دامی ظرفیت قابل توجهی دارد؛ اما تبدیل این مزیت به توسعه اقتصادی، به میزان پیوند میان تولیدکنندگان، صنایع فرآوری و بازار بستگی دارد. تا زمانی که سهم فرآوری محلی، حجم خرید از دامداران و ارزش فروش محصولات نهایی به‌صورت شفاف مشخص نشود، تصویر کاملی از بازده اقتصادی این ظرفیت در دست نخواهد بود.
