گذار از مدیریت متمرکز آب به حکمرانی سازگار؛ بررسی چالشهای نهادی و اهرمهای یادگیری سیاستی در ایران
یازاکو- کرسی علمی ترویجی با عنوان «ظرفیت سازگاری در حکمرانی آب ایران: تحلیل موانع نهادی-رفتاری و اهرمهای یادگیری سیاستی» با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران و صاحبنظران در دانشکده اقتصاد و مدیریت دانشگاه تبریز برگزار شد.
به گزارش یازاکو- این نشست علمی با محوریت بازخوانی مسئله آب از منظر حکمرانی، ظرفیت سازگاری و یادگیری سیاستی برگزار شد و طی آن، ابعاد نهادی، رفتاری و سیاستی چالشهای منابع آب در ایران مورد بررسی قرار گرفت.
در این کرسی، دکتر داود بهبودی، استاد تمام گروه توسعه اقتصادی و برنامهریزی دانشگاه تبریز و دکتر فهمیده قربانی، پژوهشگر پسادکتری، یافتهها و چارچوب تحلیلی خود را درباره ظرفیت سازگاری در حکمرانی آب ایران ارائه کردند. محور اصلی ارائه آنان این بود که بحران آب در ایران را نمیتوان صرفاً به کمبود منابع، ضعف زیرساخت یا محدودیتهای فنی تقلیل داد؛ بلکه این بحران در سطحی عمیقتر، با کیفیت حکمرانی، هماهنگی نهادی، رفتار کنشگران، ادراک ریسک و توان نظام تصمیمگیری برای یادگیری و اصلاح مسیر پیوند خورده است.
دکتر بهبودی در تبیین ضرورت تغییر رویکرد در مدیریت منابع آب، بر گذار از الگوهای متمرکز، فنی و پروژهمحور به سمت حکمرانی یادگیرنده و سازگار تأکید کرد. وی با اشاره به تجربه سیاستگذاری آب در ایران، توضیح داد که مسئله اصلی تنها فقدان سیاست یا کمبود دانش نیست، بلکه شکلگیری چرخههای خودتقویتشونده نهادی و رفتاری است؛ چرخههایی که در آنها ناهماهنگی نهادی، ضعف پاسخگویی، تصمیمگیری کوتاهمدت و مقاومت در برابر تغییر، یکدیگر را بازتولید کرده و موجب فرسایش سیاستهای سازگاری در مرحله اجرا میشوند.
در بخش دیگری از این ارائه، دکتر بهبودی با تأکید بر نقش سوگیریهای شناختی و رفتاری در سیاستگذاری عمومی، خاطرنشان کرد که بسیاری از تصمیمهای واکنشی در حوزه آب، نه صرفاً ناشی از ناآگاهی، بلکه حاصل قفلشدگی در ساختارهای نهادی و الگوهای رفتاری تثبیتشده است. از این منظر، کوتاهمدتنگری، عادیسازی تدریجی بحران، ترجیح منافع فوری و ضعف درک ریسک اقلیمی، میتوانند مانع تبدیل دانش موجود به کنش مؤثر در حکمرانی آب شوند.
وی راه برونرفت از این وضعیت را در عبور از اصلاحات صرفاً فنی و حرکت به سوی تحول تدریجی نهادی-رفتاری دانست؛ تحولی که از شناسایی سوگیریها و گلوگاههای تصمیمگیری آغاز میشود، به طراحی ابزارهای رفتاری و اصلاح مشوقهای نهادی میرسد و در نهایت، با نهادینهسازی بازخورد و یادگیری سیاستی، ظرفیت سازگاری را در مرکز حکمرانی آب قرار میدهد.
در ادامه، دکتر فهمیده قربانی با تشریح نوآوریهای مفهومی و روششناختی مطالعه، به بازطراحی و تعمیم چارچوب «چرخ ظرفیت سازگاری» اشاره کرد. وی توضیح داد که در این رویکرد، ظرفیت سازگاری فقط از منظر منابع فنی و زیرساختی سنجیده نمیشود، بلکه ابعادی مانند یادگیری نهادی، حکمرانی منصفانه، ظرفیت شناختی، انگیزه سازگاری و درک وابستگی متقابل میان بازیگران نیز در تحلیل وارد میشود. به گفته وی، چنین چارچوبی میتواند امکان تحلیل دقیقتر تقابل میان ساختارهای صلب نهادی و واقعیتهای متغیر اقلیمی را فراهم کند.
در بخش نقد علمی نشست، دکتر محمدباقر بهشتی، استاد تمام بازنشسته دانشگاه تبریز، ضمن تأکید بر اهمیت راهبردی امنیت آبی در مسیر توسعه پایدار، ضرورت همگرایی سیاستهای کلان، هماهنگی بینبخشی و اصلاح سازوکارهای تصمیمگیری را برای خروج از تلههای مدیریتی حوزه آب مورد توجه قرار داد. وی با اشاره به پیچیدگی مسئله آب در ایران، تأکید کرد که سیاستگذاری مؤثر در این حوزه نیازمند نگاه فرابخشی، هماهنگی نهادی و پرهیز از تصمیمهای مقطعی و واکنشی است.
در بخش پایانی نشست، دکتر اکرم اکبری، دبیر علمی کرسی، ضمن جمعبندی مباحث مطرحشده، تأکید کرد که ارزش اصلی این کرسی در ارائه نسخههای آماده و فوری نیست، بلکه در تغییر شیوه طرح مسئله آب و ارتقای کیفیت گفتوگوی سیاستی درباره حکمرانی منابع آب است. وی تداوم چنین نشستهایی را گامی مهم در جهت پیوند میان دانش دانشگاهی، نظام سیاستگذاری و جامعه حرفهای آب دانست و بر ضرورت تبدیل گفتوگوهای علمی به گزارشهای سیاستی، پژوهشهای تکمیلی و تعامل مؤثرتر با نهادهای اجرایی تأکید کرد.
این کرسی علمی ترویجی با هدف گسترش گفتوگوی علمی و سیاستی درباره موانع نهادی-رفتاری سازگاری، شناسایی نقاط اهرمی اصلاح حکمرانی آب و تقویت یادگیری سیاستی در مواجهه با تغییر اقلیم برگزار شد.
