سیاستهای نافرجام جوانی جمعیت
کاهش نرخ تولد و افزایش سالمندی جمعیت از مهمترین چالشهای جمعیتی در بسیاری از کشورهای جهان به شمار میرود. هنگامی که تعداد تولدها کاهش پیدا میکند، بهتدریج سهم جوانان در جامعه کمتر و تعداد سالمندان بیشتر میشود. این پدیده میتواند آثار گستردهای بر اقتصاد، فرهنگ و آینده یک کشور داشته باشد.
به گزارش یازاکو به نقل از ایسنا، از جمله دلایل کاهش تولد میتوان به افزایش هزینههای زندگی، مشکلات اقتصادی، تأخیر در ازدواج، تغییر سبک زندگی و نگرانی خانوادهها درباره آینده فرزندان اشاره کرد. ادامه این روند باعث میشود که در سالهای آینده تعداد نیروی کار کاهش یابد و بار اقتصادی بیشتری بر دوش افراد شاغل قرار گیرد.
سالمندی جمعیت نیز چالشهای خاص خود را دارد. با افزایش تعداد سالمندان، نیاز به خدمات درمانی، مراقبتی و حمایتهای اجتماعی بیشتر میشود. همچنین کاهش جمعیت جوان میتواند بر رشد اقتصادی و توسعه کشور تأثیر منفی بگذارد.
برای مقابله با این مشکل، لازم است سیاستهای حمایتی از خانوادهها، تسهیل ازدواج جوانان، ایجاد فرصتهای شغلی و بهبود شرایط اقتصادی در دستور کار قرار گیرد. با برنامهریزی صحیح میتوان تعادل جمعیتی را حفظ کرد و از پیامدهای منفی سالمندی جمعیت جلوگیری کرد.
در نتیجه، کاهش تولد و سالمندی جمعیت مسئلهای مهم است که نیازمند توجه و همکاری دولت، نهادهای اجتماعی و خانوادهها برای تضمین آیندهای پایدار و پویا است.
قانون جوانی جمعیت، در سال ۱۴۰۰ در راستای افزایش جوانی جمعیت و حمایت از خانواده های فرزند تازه متولد شده به دستگاه های مربوطه ابلاغ شده است که یکی از سیاست های ترغیب کننده تامین زمین و مسکن برای خانوادههای با بیش از سه فرزند تازه متولد شده است.
اجرای این سیاست و طرح تشویقی در آذربایجانشرقی علیرغم موفقیتهایی در گذشته، اکنون با مشکلاتی مواجه شده، ثبت نام روستاییان در شهر و عدم توجه علوم پزشکی به مکاتبات مربوط به اعلام نتیجه استعلام سامانه سیب سلامت، عدم توفیق در الحاق به محدوده از محل اراضی ملی در اکثر شهرهای استان بعلت توپوگرافی شدید اراضی ملی، وقوع برروی خط گسل و پهنه آبخوان بطوریکه از ٩۵٠٠ هکتار اراضی پیشنهادی صرفا حدود ١٠ درصد موفق به طی مراحل استصوابی گردیده است (بعنوان مثال ۹۹۰ هکتاری شادآباد- ۳۸۶ هکتاری خلجان – ۵٠٠ هکتاری کوی هما-۳۰۴ هکتاری سردرود) و تخصیص زمین انفرادی برای حائزین شرایط علیرغم کمبود شدید زمین مسکونی قابل استحصال از جمله موانع در اجرای این طرح است.
طبق آمارهای اعلامی اداره کل راه و شهرسازی آذربایجانشرقی، ۲۶ هزار و ۸۳۳ نفر متقاضی طرح جوانی جمعیت در استان هستند که از این تعداد ۲۰ هزار و ۶۳ نفر متقاضیان فعال، ۱۱ هزار و ۵۶۶ نفر تایید نهایی شده و برای دوهزار و ۳۶۳ نفر هم از این تعداد تخصیص زمین داده شده است.
با وجود اجرای دست و پا شکسته سیاست های افزایش جوانی جمعیت، ولی با آمار و ارقام اعلامی از طریق مراجع رسمی، پنجره جمعیتی ایران حتی نسبت به سال های گذشته بحرانیتر شده است.
مجموع ولادتها در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۳ کاهشی بوده است
رضا ایمانی، مدیرکل ثبت احوال آذربایجانشرقی ، آمار و ارقام ولادت در استان را تشریح کرد و گفت: در فروردینماه سال جاری سه هزار و ۳۸۰ واقعه ولادت در استان به ثبت رسید که در مقایسه با سه هزار و ۱۱۶ مورد در فروردین ۱۴۰۴، روندی افزایشی را تجربه کرده است؛ البته مجموع ولادتها در سال ۱۴۰۴ (۳۷ هزار و ۴۴ مورد) نسبت به سال ۱۴۰۳ (۴۰ هزار و ۹۰۰ مورد) کاهشی بوده است.
وی همچنین با اشاره به آمار فوت در استان، وضعیت سال جدید را متفاوت ارزیابی و اظهار کرد: آمار فوت در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل از آن افزایشی بود، اما در فروردینماه سال ۱۴۰۵ بهرغم شرایط ناشی از جنگ، آمار فوتیها به ۲ هزار و ۲۲۰ مورد کاهش یافت.
وی خاطرنشان کرد: این در حالی است که در فروردینماه سال ۱۴۰۴ تعداد ۲ هزار و ۶۹۱ واقعه فوت در آذربایجانشرقی ثبت شده بود. بر این اساس، آمار فوتیهای فروردینماه امسال نسبت به مدت مشابه سال گذشته کاهش چشمگیری یافته است.
فرهاد ذوقی، معاون آمار، نقشه و اطلاعات مکانی سازمان مدیریت و برنامهریزی آذربایجان شرقی نیز در گفتوگو با خبرنگاران، به تغییرات الگوی جمعیت شناختی استان اشاره و اضافه کرد: تعداد ازدواجهای ثبتشده در استان در زمستان ۱۴۰۴، چهار هزار و ۶۶۰ مورد بوده که نسبت به فصل مشابه سال قبل ۲۹.۱ درصد کاهش یافته است. همزمان تعداد طلاقها با دو هزار و ۳۵۳ رویداد، نسبت به فصل مشابه سال قبل ۸.۷ درصد کاهش نشان میدهد.
نقش خواهر و برادر در رشد اجتماعی کودکان
کارشناس سلامت خانواده و جمعیت با تأکید بر اهمیت جمعیت در توسعه کشورها گفت: جمعیت باعث اقتدار و توانایی است و یک سرمایه عظیم و بسیار مهم در تمام جوامع محسوب میشود.
فریبا صادقی افزود: در دهههای ۶۰ و ۷۰ میانگین تعداد فرزندان در هر خانواده حدود ۶ فرزند بود، اما شاغل بودن زنان و درآمد ناکافی، جمعیت را به سمتی سوق داد که این تفکر شکل گرفت که هرچه تعداد فرزندان کمتر باشد، زندگی راحتتر خواهد بود. در نتیجه این میانگین در سالهای بعد به حدود دو فرزند رسید که تبعات آن نیز به مرور زمان بروز خواهد یافت.
وی با اشاره به اهمیت ارتباطات خانوادگی در رشد کودکان اظهار کرد: یکی از روشهای مؤثر در میان کودکان، بازیدرمانی است. تعاملاتی که افراد با یکدیگر دارند، موجب یادگیری بیشتر میشود و کودکان از طریق بازی کردن، بسیاری از مسائل را فرا میگیرند.
صادقی ادامه داد: اگر تعداد فرزندان بیشتر باشد، غم و شادی میان همه آنها تقسیم میشود و این یک حسن محسوب میشود.
وی با بیان اینکه کودک تکفرزند تفاوت بسیاری با کودکی دارد که دارای خواهر یا برادر است، گفت: نحوه رشد و زندگی این کودکان بسیار متفاوت است. حساسیت و نگرانی والدین نسبت به کودک تکفرزند بیشتر است و این کودک نمیتواند بهخوبی با دیگران تعامل برقرار کند. همچنین افکار، بازیها و حتی سود و زیان خود را نمیتواند با کسی در میان بگذارد.
این کارشناس افزود: تابآوری این کودکان در مدرسه و جامعه نیز متفاوت است. زمانی که تعداد کودکان کاهش پیدا میکند، نسبت سنی و جمعیتی تغییر میکند و در چنین شرایطی پدیده سالخوردگی جمعیت رخ میدهد. در این وضعیت، نیروی کار و خلاقیت کاهش پیدا میکند.
صادقی با اشاره به وضعیت فرزندآوری در کشور گفت: مشکل ما در میان زوجهای ازدواجکرده این است که هنوز فرزند اول آنها به دنیا نیامده است.
وی تصریح کرد: در خانوادههای دارای چند فرزند، تقسیم وظایف صورت میگیرد و مسئولیتپذیری افزایش مییابد. اصطلاحی به نام آموزش همسالان وجود دارد، به این معنا که گاهی والدین نمیتوانند برخی مطالب را به فرزندان خود منتقل کنند یا فرزندان به سخنان آنها توجه نمیکنند، در چنین شرایطی این مسئولیت به خواهر یا برادر بزرگتر سپرده میشود.چنین کودکی در جامعه توانمندتر خواهد بود و به نوعی لوس و مامانی بار نمیآید.
وی به موانع ازدواج و فرزندآوری اشاره کرد و گفت: اقتصاد، مسکن، تحصیل و یا تصمیم نگرفتن برای فرزندآوری از جمله این موانع است. همچنین تأخیر در ازدواج، سختیهای زندگی و ازدواج نکردن نیز از عوامل مؤثر بر کاهش فرزندآوری به شمار میرود.
صادقی افزود: ترس از معلول شدن کودکان به دلیل مسائل ارثی، عدم مسئولیتپذیری برخی افراد و این تفکر که ممکن است زندگی مشترک دوام نداشته باشد، از دیگر عواملی است که بر تصمیم افراد برای ازدواج و فرزندآوری تأثیر میگذارد.مهاجرتها و برخی تبلیغات از دیگر عوامل مؤثر در این زمینه است.
نبود نظام متمرکز در سیاستگذاری خانواده عامل تشدید بحران جمعیت است
موسی نیرومند، یک جامعهشناس ، با اشاره به جهانی بودن پدیده پیری جمعیت، افزایش امید به زندگی را یکی از نشانههای روشن این مسئله دانست و گفت: پیشرفت در بهداشت عمومی، کنترل بیماریها، واکسیناسیون، غربالگری و توسعه علوم پزشکی در افزایش طول عمر افراد نقش داشته است.
وی با بیان اینکه ایران نیز با مسئله پیری جمعیت مواجه است، افزود: آذربایجان شرقی در سالهای اخیر در رتبه پنجم پیری جمعیت کشور قرار گرفته و عواملی مانند کاهش ازدواج، افزایش طلاق، گرایش به تکفرزندی، بالا رفتن سن ازدواج و نیز مسائل اقتصادی و رفاهی در کاهش نرخ باروری مؤثر هستند.
این جامعهشناس با تأکید بر اینکه مشوقها و سیاستهای موجود برای کنترل پیری جمعیت نیازمند انسجام بیشتر است، پیشنهاد تشکیل «وزارت خانواده» را مطرح کرد و گفت: این نهاد میتواند با پوشش حوزههای آموزشی، فرهنگی، اجتماعی، حمایتی و رفاهی، نقش مؤثرتری در تقویت خانواده، افزایش فرزندآوری و هدایت جامعه به مسیر درست ایفا کند.
لزوم فعالسازی و توسعه مراکز درمان ناباروری در راستای جوانی جمعیت
استاندار آذربایجان شرقی نیز در جلسه گزارش عملکرد قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در اداره کل مسکن و شهرسازی، با تأکید بر ضرورت پیشگیری از طلاق و تشویق به ازدواج، تصریح کرد: فعال سازی و توسعه مراکز ناباروری نیز باید مورد توجه قرار گیرد، چرا که تأثیر آن در تحقق اهداف قانون حمایت از خانواده، کمتر از سیاست های حمایتی نیست.
بهرام سرمست با تأکید بر اهمیت راهبردی سیاست های جمعیتی در کشور، گفت: حمایت از خانواده و جوانی جمعیت از سیاست های کلان نظام و دولت بوده و تمامی دستگاهها موظفند در چارچوب وظایف خود نسبت به اجرای این قانون اقدام کرده و گزارش عملکرد ارائه دهند.
وی با اشاره به اقدامات انجام شده در استان طی سال گذشته افزود: آذربایجان شرقی در اجرای برنامه های مرتبط با قانون جوانی جمعیت جزو استان های برتر کشور بوده و اقدامات ابتکاری مناسبی در این حوزه انجام شده است.
وی با بیان اینکه کیفیت جمعیت در اقتدار و امنیت ملی کشورها نقش تعیینکننده ای دارد، اظهار کرد: کشورهای توسعه یافته از نیروی انسانی متخصص و نخبه کشورهای در حال توسعه بهره برداری میکنند و به همین دلیل توجه به سیاست های جمعیتی برای آینده کشور ضروری است تا از خروج این افراد جلوگیری شود.
وی با اشاره به وجود تکالیف قانونی در حوزه حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، خاطرنشان کرد: اجرای این قانون یکی از شاخص های ارزیابی عملکرد مدیران و فرمانداران است و دستگاه ها باید در این زمینه اهتمام جدی داشته باشند.
سرمست ادامه داد: با وجود پرداخت تسهیلات در این حوزه، هنوز تا اجرای کامل قانون فاصله وجود دارد و باید به سمت اجرای حداکثری مفاد قانون حرکت کنیم.
وی درباره موضوع مسکن نیز گفت: مشکل مسکن صرفاً با اهدای زمین حل نمیشود، اما این موضوع یک تکلیف قانونی است و باید همزمان زمینه اصلاح و بازنگری در برخی قوانین و همچنین سبک زندگی و الگوی ساخت مسکن فراهم شود.
وی تأکید کرد: در اجرای قانون جوانی جمعیت باید اولویت حمایت ها متوجه خانواده های دارای چهار فرزند باشد و تفکیک و اولویت بندی لازم در این زمینه انجام گیرد.
استاندار آذربایجان شرقی با اشاره به ضرورت جلوگیری از مهاجرت روستاییان به شهرها اظهار کرد: سیاست ها باید به گونهای باشد که روستاها خالی نشوند، چرا که هزینه زندگی در شهرها بالاست و لازم است برای توسعه روستاها از تمامی ظرفیت های قانونی استفاده شود.
وی همچنین بر الحاق مناطقی که دسترسی به زیرساخت ها در آنها کمهزینهتر و آسان تر است تأکید کرد و گفت: این موضوع باید در دستور کار قرار گیرد تا روند توسعه متوازن در شهرها تسهیل شود.
وی با اشاره به وضعیت پرداخت تسهیلات ازدواج در استان افزود: هنوز تا نقطه مطلوب فاصله داریم و ضروری است میزان تسهیلات پرداختی به سقف اعتبارات ابلاغی نزدیک شود.
سرمست نقش نهادهای فرهنگی را در تحکیم بنیان خانواده مهم دانست و گفت: این نهادها باید متناسب با تغییرات سریع اجتماعی، در حوزه ترویج سبک زندگی مناسب نقش آفرینی جدی داشته باشند.
