هنر عاشیقی؛ میراثی چند هزار ساله که چشمانتظار حمایت و ثبت علمی است
هنر عاشیقی به عنوان یکی از کهنترین جلوههای فرهنگی و ادبی ایران و خطه آذربایجان، علاوه بر موسیقی، مجموعهای از هنرهای ادبی، روایی و آیینی را در خود جای داده است؛ هنری که فعالان این حوزه معتقدند برای تداوم حیات و انتقال به نسلهای آینده، نیازمند حمایتهای علمی، پژوهشی و اقتصادی بیشتری است.
به گزارش یازاکو به نقل از ایرنا، فائزه قره پور، دفتر انجمن فرهنگی و هنری عاشیقلار آذربایجان شرقی واقع در مجموعه سینما ناجی، این روزها به محلی برای گردهمایی هنرمندان، پژوهشگران و علاقهمندان هنر عاشیقی تبدیل شده است. انجمنی که به گفته مسئولان آن، از سال ۱۳۹۵ فعالیت رسمی خود را آغاز کرده و اکنون حدود ۸۰۰ هنرمند فعال و پیشکسوت عرصه موسیقی و ادبیات عاشیقی را در استان تحت پوشش دارد.
محمد عبادی، رئیس انجمن عاشیقلار و آیت قنبری، مدیرعامل انجمن عاشیقلار استان با حضور در دفتر خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، مرکز تبریز به تشریح فعالیتها و برنامهها و مشکلات این انجمن پرداختند.
پیش از گفتوگو با مسئولان انجمن، آنچه بیش از هر چیز جلب توجه میکند، جایگاه علمی و ادبی محمد عبادی، دارای مدرک دکترای ادبیات شفاهی آذربایجان و رئیس انجمن فرهنگی و هنری عاشیقلار آذربایجان شرقی است. فعالان این حوزه معتقدند هنر عاشیقی سالها نیازمند حضور فردی آشنا به ادبیات ترکی، پژوهش و مبانی علمی این هنر بود و تلاشهای عبادی در سالهای اخیر توانسته بخشی از این خلأ را جبران کند.
عبادی از سال ۱۳۹۳ با همکاری حوزه هنری انقلاب اسلامی آذربایجان شرقی، برگزاری کلاسهای آموزشی در حوزه ادبیات و موسیقی عاشیقی را آغاز کرده و طی بیش از یک دهه فعالیت، دورههای مختلفی را برای علاقهمندان برگزار کرده است؛ دورههایی که تمامی آنها به صورت رایگان ارائه شده است.
وی در گفتوگو با ایرنا با اشاره به تاریخچه شکلگیری انجمن عاشیقلار، اظهار کرد: سالهای دور، هنرمندان موسیقی و ادبیات عاشیقی تبریز به صورت خودجوش و بدون هیچ چشمداشتی در یک چایخانه گرد هم میآمدند و با حفظ شان و ادب هنری خود، محافل فرهنگی ارزشمندی را شکل میدادند. همین همدلیها زمینهساز شکلگیری ایده تاسیس یک انجمن رسمی برای ساماندهی فعالیتهای این حوزه شد.
وی افزود: پس از سالها پیگیری و پشت سر گذاشتن موانع متعدد، انجمن فرهنگی و هنری عاشیقلار آذربایجان شرقی در سال ۱۳۹۵ تاسیس شد و امروز حدود ۸۰۰ نفر از هنرمندان جوان و پیشکسوت موسیقی و ادبیات عاشیقی عضو آن هستند.
عبادی با تاکید بر اینکه انجمن بدون دریافت بودجه دولتی فعالیت میکند، گفت: هدف اصلی از تاسیس انجمن، حمایت از هنرمندان و تثبیت جایگاه رسمی هنر عاشیقی بوده است و تمامی فعالیتها بدون انگیزههای اقتصادی و صرفا با عشق و علاقه به این هنر اصیل انجام شده است.
وی، یکی از مهمترین دستاوردهای انجمن را توسعه پوشش بیمهای هنرمندان دانست و افزود: پیش از تاسیس انجمن، تنها حدود ۶۰ تا ۷۰ نفر از فعالان این حوزه با دشواری فراوان موفق به دریافت بیمه شده بودند، اما اکنون نزدیک به ۵۰۰ نفر از اعضای انجمن تحت پوشش بیمه قرار گرفتهاند که از مهمترین نتایج فعالیتهای این مجموعه به شمار میرود. باقی ۳۰۰ نفر از اعضا نیز از محل دیگری تحت پوشش بیمه هستند، سنشان هنوز به حدنصاب نرسیده یا سنشان بیشتر از سن بازنشستگی است.
رئیس انجمن عاشیقلار آذربایجان شرقی به فضای همدلی میان اعضای انجمن اشاره کرد و گفت: ارتباط میان هنرمندان عاشیقی تنها به فعالیتهای هنری محدود نمیشود و در مناسبتهای مختلف، از شادیها گرفته تا مشکلات و سختیهای زندگی، اعضا در کنار یکدیگر حضور دارند. این روحیه همکاری و حمایت متقابل حتی پیش از تاسیس رسمی انجمن نیز وجود داشته و همچنان ادامه دارد.
وی با اشاره به فعالیتهای فرهنگی و پژوهشی انجمن، اظهار کرد: تاکنون ۳۷ آیین بزرگداشت و چهار جشنواره تخصصی را در حوزه هنر عاشیقی برگزار کردهایم که در تمامی این برنامهها تلاش شده علاوه بر تجلیل از پیشکسوتان، زمینه معرفی آثار جدید، اجرای قطعات تازه، ارائه اشعار نو و عرضه پژوهشهای علمی نیز فراهم شود.
عبادی ادامه داد: برگزاری این برنامهها در شرایطی انجام شده که انجمن با مشکلاتی همچون شیوع کرونا، محدودیتهای ناشی از جنگ و قطعی اینترنت و همچنین کمبود منابع مالی روبهرو بوده است، اما فعالیتهای فرهنگی و پژوهشی متوقف نشده و همچنان ادامه دارد.
روایت رئیس انجمن از پیشینه تاریخی هنر عاشیقی
رئیس انجمن فرهنگی و هنری عاشیقلار آذربایجان شرقی به پیشینه تاریخی هنر عاشیقی پرداخت و با اشاره به برخی پژوهشهای انجام شده در این حوزه، تصریح کرد: بر اساس مطالعات و بررسیهای انجام گرفته، شواهدی از ساز و نوازندگی مشابه هنر عاشیقی در موزههای مختلف جهان از جمله موزه لوور، موزه بغداد، موزه هفتتپه شوش و برخی موزههای ترکیه وجود دارد که قدمت برخی از آنها به حدود سه هزار سال پیش از میلاد بازمیگردد.
وی افزود: در این آثار، پیکرههایی دیده میشود که به صورت ایستاده در حال نواختن سازی بر روی سینه خود هستند. این ویژگی از نظر پژوهشگران هنر عاشیقی اهمیت ویژهای دارد، زیرا اغلب سازهای کاسهای به صورت نشسته و روی زانو نواخته میشوند، در حالی که ساز عاشیقی، تنها سازی است که به صورت ایستاده و بر روی سینه اجرا میشود بنابراین باید قبول کرد که مجسمههای برجای مانده از تاریخ گذشتگان که نشاندهنده نواختن ساز کاسهای به صورت ایستاده و روی سینه است، به عاشیقها دلالت دارد.
از شامان تا عاشیق یا آشیق؟
عبادی با اشاره به سیر تاریخی این هنر، اظهار کرد: آنچه امروز با عنوان «عاشیق» شناخته میشود، در طول تاریخ با نامهای مختلفی شناخته شده است. در دورههای کهن، شخصیتهای فرهنگی و هنری ترکها با عنوان «قام» یا «شامان» شناخته میشدند و پس از آن، عنوان «اوزان» در میان جوامع ترک رواج یافت.
وی ادامه داد: یکی از مشهورترین چهرههای آن دوره، دده قورقود است که آثار و روایتهای منسوب به او امروزه در کتابخانههای معتبر جهان نگهداری میشود. در متون تاریخی تا پیش از دوره صفویه، بیشتر با عنوان «اوزان» برای این هنرمندان مواجه هستیم و کاربرد واژه «عاشیق» به شکل امروزی آن در دورههای بعدی رواج یافته است.
رئیس انجمن عاشیقلار آذربایجان شرقی با بیان اینکه درباره ریشه واژه «عاشیق» دیدگاههای مختلفی وجود دارد، گفت: برخی پژوهشگران این واژه را برگرفته از مفاهیم عشق و عرفان میدانند که بر اساس این روایت، عاشیق، در یک شب به درجات خاص عرفانی میرسد و این درجه به عشق و عاشقی بین بنده و خدا ربط دارد، از سوی دیگر نیز داستانهایی که این هنرمند خلق میکند با مضمون عشق و عاشقی است، پس او را باید به عنوان «عاشیق» دانست اما برخی دیگر از پژوهشگران، آن را مرتبط با واژهها و افعال ترکی میشمارند، مثلا کلمه «آشیلاماق» به معنای رقص و آواز است و کسی که این کار را انجام میدهد را آشیق میگویند.
وی تاکید کرد: آنچه مسلم است، هنر عاشیقی در طول قرنها با فرهنگ، عرفان، ادبیات و باورهای مردم منطقه پیوند خورده و به بخشی از هویت فرهنگی آذربایجان تبدیل شده است، به طوری که تاکنون بیش از ۳۱۵ داستان عاشیقی ثبت شده که بخش عمدهای از آنها دارای مضامین عاشقانه، عرفانی و اخلاقی هستند و همین موضوع نشاندهنده پیوند عمیق این هنر با مفاهیم عشق، معنویت و ارزشهای انسانی است.
عاشیقی تنها موسیقی نیست
عبادی با تاکید بر اینکه موسیقی تنها یکی از ابعاد هنر عاشیقی است، گفت: بسیاری از مردم، عاشیقی را صرفا در قالب موسیقی میشناسند، در حالی که این هنر مجموعهای از مهارتها و تواناییهای مختلف را در بر میگیرد. درجه تبحر یک عاشیق به هنر او در ۱۱ مهارت شامل شعرسرایی، داستانسرایی، نقالی، دکلمه، اجرا، روایتگری، کارگردانی آهنگسازی، بازیگری، نوازندگی و خوانندگی برمیگردد و ۶ مهارت دیگر مثل ساخت ساز و موسیقی درمانی نیز وجود دارد که بعدا به مهارتهای یک هنرمند عرصه موسیقی عاشیقی افزوده شده است.
رئیس انجمن عاشیقلار آذربایجان شرقی خاطرنشان کرد: بیش از ۴۰۰ عاشیق صاحب دیوان در تاریخ این هنر شناخته شدهاند و صدها داستان عاشیقی نیز توسط خود هنرمندان این عرصه خلق و روایت شده است. هنر عاشیقی در طول تاریخ همواره در حفظ فرهنگ، ادبیات، اخلاق، عرفان و هویت بومی نقش داشته و بسیاری از ارزشهای اجتماعی و فرهنگی از طریق همین هنر به نسلهای مختلف منتقل شده است.
لزوم حمایت علمی و دانشگاهی از هنر عاشیقی
عبادی با اشاره به ضرورت نگاه علمی به این هنر، اظهار کرد: در سالهای اخیر تلاشهای متعددی برای تدوین دانشنامه عاشیقلار، جمعآوری اشعار، ثبت داستانها و مستندسازی بخشهای مختلف این هنر انجام شده است که بی نظیر بوده و منجر به شناسایی آثار فاخر قدیمی شده است اما این اقدامات نیازمند حمایت بیشتر مراکز علمی و فرهنگی است.
وی افزود: ایجاد رشته دانشگاهی تخصصی برای هنر عاشیقی میتواند نقش مهمی در حفظ و انتقال این میراث فرهنگی داشته باشد و زمینه تربیت پژوهشگران و هنرمندان متخصص را فراهم کند؛ هنری که در داخل آن، ۴۰۰ دیوان، ۳۱۵ داستان و چندین مباحث فرهنگی، هنری و ادبی و آواها و آهنگهای خاص و بی نظیر نهفته شده است.
رئیس انجمن عاشیقلار آذربایجان شرقی به ظرفیتهای اقتصادی این هنر اشاره کرد و گفت: هنر عاشیقی علاوه بر ارزشهای فرهنگی، ظرفیت بالایی در حوزه گردشگری دارد و میتوان از حضور هنرمندان عاشیقی در موزهها، خانههای تاریخی و مراکز گردشگری برای معرفی فرهنگ آذربایجان بهره گرفت و این اقدام ضمن حفظ و گرامی داشت اصالت این هنر در خطه آذربایجان به یک زیبایی بصری و شنیداری و مفهومی در تاریخ کهن آذربایجان تبدیل میشود.
وی تصریح کرد: نسلهای گذشته با سختیها و امکانات محدود این هنر را حفظ کردهاند، اما امروز باید از ظرفیتهای علمی، رسانهای و فضای مجازی برای معرفی هرچه بهتر آن استفاده کنیم تا نسل جوان نیز بتواند با ریشههای فرهنگی خود ارتباط برقرار کند.
پژوهش؛ حلقه مفقوده هنرهای بومی
در ادامه این نشست، آیت قنبری، مدیرعامل انجمن عاشیقلار آذربایجان شرقی، هنرمند پیشکسوت عرصه موسیقی عاشیقی و یکی از سازندگان ساز عاشیقی، نیز با اشاره به فعالیتهای پژوهشی انجام شده در سالهای اخیر، گفت: یکی از مهمترین دستاوردهای انجمن، توجه به حوزه پژوهش و مستندسازی هنر عاشیقی است؛ حوزهای که سالها مورد غفلت قرار گرفته بود.
وی افزود: با تلاشهای انجام شده، بسیاری از منابع مکتوب، اشعار، داستانها و آثار ارزشمند عاشیقی که در معرض فراموشی قرار داشتند، شناسایی و گردآوری شدهاند و امروز بخش مهمی از میراث ادبی و موسیقایی این هنر در دسترس پژوهشگران قرار گرفته است.
قنبری اظهار کرد: اگر هنرهای بومی و اصیل به صورت علمی ثبت و مستندسازی نشوند، در شرایط کنونی و با سرعت انتقال اطلاعات، به تدریج از حافظه فرهنگی جامعه حذف خواهند شد؛ به همین دلیل انجمن عاشیقلار بخش مهمی از فعالیتهای خود را به پژوهش، جمعآوری اسناد و مکتوبسازی تاریخ و ادبیات عاشیقی اختصاص داده است.
وی ادامه داد: در اساسنامه انجمن، فعالیتهای مختلف فرهنگی و هنری از جمله چاپ کتاب و نشریه، برگزاری همایشها و نشستهای تخصصی، آموزش، جمعآوری آثار صوتی و مکتوب و سایر فعالیتهای پژوهشی پیشبینی شده است و همین موضوع موجب شده تا دامنه فعالیت انجمن فراتر از موسیقی صرف باشد. در این انجمن تنها عاشیقها عضو نیستند، بلکه پژوهشگران، شاعران، نوازندگان، سازندگان ساز و سایر افرادی که به نوعی با هنر عاشیقی ارتباط دارند نیز میتوانند در فعالیتهای آن مشارکت داشته باشند که این موضوع در اتحادیههای عاشیقلار کشورهای دیگر اصلا دیده نمیشود.
ضرورت حمایت اقتصادی از هنرمندان عاشیقی
این هنرمند پیشکسوت عرصه موسیقی عاشیقی در ادامه با اشاره به مشکلات اقتصادی فعالان این حوزه، گفت: هنر عاشیقی در گذشته علاوه بر جایگاه فرهنگی و اجتماعی، به عنوان یک حرفه نیز شناخته میشد و هنرمندان این عرصه از طریق فعالیتهای خود امرار معاش میکردند. آن زمانها، هر فردی نمیتوانست وارد عرصه عاشیقی شود، زیرا یک عاشیق باید علاوه بر مهارت در نوازندگی و خوانندگی، به داستانهای عاشیقی، ضربالمثلها، ادبیات ترکی، روایتگری و بسیاری از علوم و فنون مرتبط مسلط میبود و سالها در کنار استادان این هنر آموزش میدید.
قنبری اظهار کرد: در گذشته هنرجویان گاهی نزدیک به یک دهه در کنار استادان خود آموزش میدیدند تا بتوانند عنوان عاشیق را به دست آورند، اما امروز شرایط اقتصادی تغییر کرده و بخش مهمی از درآمدهای سنتی این هنر از بین رفته است.
وی ادامه داد: علاقهمندان به هنر عاشیقی همچنان وجود دارند و جوانان بسیاری مشتاق یادگیری این هنر هستند، اما نبود درآمد پایدار موجب میشود بسیاری از آنها در ادامه مسیر با مشکل مواجه شوند و نتوانند فعالیت حرفهای خود را ادامه دهند.
این استاد موسیقی عاشیقی با مقایسه شرایط هنرمندان ایرانی با برخی کشورهای همسایه، گفت: در برخی کشورها از جمله جمهوری آذربایجان و تعدادی دیگر از کشورهای منطقه، حمایتهای مالی مشخصی برای هنرمندان عاشیقی در نظر گرفته میشود و همین موضوع موجب شده فعالان این عرصه از امنیت شغلی بیشتری برخوردار باشند. ممکن است در برخی موارد سطح علمی و تاریخی هنر عاشیقی ایران غنیتر و ریشهدارتر باشد، اما از نظر حمایتهای اقتصادی و معیشتی، هنرمندان این حوزه در کشورهای دیگر شرایط مناسبتری دارند.
عاشیقی؛ هنری که از ابتدا درباره یکتاپرستی سخن میگوید
قنبری، هنر عاشیقی را یکی از ظرفیتهای مهم فرهنگی و گردشگری کشور دانست و گفت: کمتر هنری را میتوان یافت که در آن موسیقی، ادبیات، روایتگری، تاریخ، عرفان، اخلاق و فرهنگ مردمی به این شکل در کنار یکدیگر قرار گرفته باشند. تجربه حضور در برنامهها و رویدادهای بینالمللی نشان داده است که مخاطبان خارجی ارتباط بسیار خوبی با هنر عاشیقی برقرار میکنند و این هنر میتواند یکی از ابزارهای موثر برای معرفی فرهنگ و تمدن ایران و آذربایجان به جهانیان باشد.
وی ادامه داد: شیوه اجرا، نحوه روایت داستانها، نوع ارتباط عاشیق با مخاطب و حتی نحوه در دست گرفتن ساز، از جمله ویژگیهایی است که توجه مخاطبان را جلب میکند و ظرفیت بالایی برای جذب گردشگران فرهنگی دارد. هنر عاشیقی در طول تاریخ همواره مفاهیمی همچون اخلاق، همزیستی، صلح، معنویت و یکتاپرستی را ترویج کرده و از این منظر نیز دارای جایگاهی ارزشمند در فرهنگ ایرانی و اسلامی است.
چالشهای رسانهای و کمتوجهی به ظرفیتهای داخلی
این هنرمند پیشکسوت با انتقاد از کاهش حمایتها از هنرمندان بومی، گفت: در گذشته همکاری گستردهای میان هنرمندان عاشیقی و رسانهها به خصوص صداوسیما وجود داشت و آثار این هنرمندان از طریق رسانههای عمومی به مخاطبان معرفی میشد، اما در سالهای اخیر این روند با مشکلاتی همراه شده است و دیگر شاهد نمایش این هنر در قالب تلوزیون نیستیم.
وی افزود: در حالی که بسیاری از کشورها برای حفظ و معرفی میراث فرهنگی خود سرمایهگذاری میکنند، ما هنوز نتوانستهایم از همه ظرفیتهای موجود در حوزه هنرهای بومی و محلی استفاده کنیم. هنر عاشیقی یکی از مهمترین داشتههای فرهنگی ما است و اگر حمایتهای لازم از آن انجام گیرد، میتواند علاوه بر ایفای نقش فرهنگی، در حوزههای آموزشی، پژوهشی، گردشگری و حتی اقتصادی نیز اثرگذار باشد.
حفظ یک میراث فرهنگی با مشارکت همه نهادها
فعالان هنر عاشیقی معتقدند این هنر کهن که ریشه در تاریخ، ادبیات، موسیقی، عرفان و فرهنگ مردم آذربایجان دارد، امروز بیش از هر زمان دیگری به حمایت علمی، پژوهشی و اقتصادی نیازمند است.
به باور آنان، ایجاد رشتههای دانشگاهی تخصصی، توسعه فعالیتهای پژوهشی، حمایت از تولید آثار مکتوب، بهرهگیری از ظرفیتهای گردشگری فرهنگی، فراهم کردن فضاهای مناسب برای اجرای برنامههای عاشیقی و تقویت حمایتهای معیشتی از هنرمندان، از جمله اقداماتی است که میتواند به حفظ و انتقال این میراث ارزشمند به نسلهای آینده کمک کند.
هرچند انجمن فرهنگی و هنری عاشیقلار آذربایجان شرقی طی یک دهه گذشته تلاش کرده است بخشی از این خلاها را جبران کند، اما فعالان این حوزه بر این باورند که تداوم حیات و پویایی هنر عاشیقی، نیازمند مشارکت گستردهتر دستگاههای فرهنگی، دانشگاهها، رسانهها و نهادهای متولی فرهنگ و هنر کشور است؛ هنری که به گفته آنان نه تنها بخشی از هویت فرهنگی آذربایجان، بلکه بخشی از میراث فرهنگی و معنوی ایران به شمار میرود.
