آیا پسته میتواند ناجی آب در شبستر باشد؟
یازاکو- سالهاست که نام شهرستان شبستر با هلو، آلبالو و باغداری سنتی گره خورده است؛ اما بحران آب، افت سطح سفرههای زیرزمینی و وضعیت شکننده دریاچه اورمیه، معادلات کشاورزی منطقه را تغییر داده است. امروز این پرسش جدی مطرح است که آیا توسعه باغهای پسته، بهعنوان محصولی با ارزش افزوده بالا و نیاز آبی کمتر، میتواند هم اقتصاد کشاورزان را متحول کند و هم بخشی از فشار بر منابع آب حوضه دریاچه اورمیه را کاهش دهد؟
به گزارش یازاکو، جعفر ساعینیا_ شبستر یکی از مهمترین مناطق حاشیه شرقی و شمالی دریاچه اورمیه است؛ منطقهای که طی دو دهه گذشته آثار خشکسالی، کاهش بارندگی و افت منابع آب زیرزمینی را بهطور مستقیم تجربه کرده است. در چنین شرایطی ادامه الگوی کشت گذشته، نه از منظر اقتصادی توجیه دارد و نه از نظر زیستمحیطی.
به همین دلیل طی سالهای گذشته، توسعه باغهای پسته بهعنوان یکی از محورهای اصلاح الگوی کشت در شهرستانهای حاشیه دریاچه اورمیه مورد توجه قرار گرفته است. هدف اصلی این سیاست، کاهش مصرف آب و جایگزینی تدریجی محصولات پرمصرف با محصولی است که ارزش اقتصادی بیشتری به ازای هر مترمکعب آب ایجاد میکند.
از منظر اقتصادی، پسته مزیتهای قابلتوجهی دارد. این محصول علاوه بر بازار داخلی، ظرفیت صادراتی بالایی دارد و در صورت توسعه صنایع بستهبندی، فرآوری و برندینگ، میتواند زنجیرهای از اشتغال در حوزههای حملونقل، سردخانه، صنایع غذایی و صادرات ایجاد کند. تجربه استانهای کرمان و سمنان نشان داده است که ارزش افزوده پسته بهمراتب بیش از بسیاری از محصولات باغی سنتی است.
از سوی دیگر، شبستر به دلیل اقلیم نیمهخشک، تابستانهای گرم و زمستانهای سرد، از نظر اقلیمی ظرفیت مناسبی برای توسعه ارقام سازگار پسته دارد. این موضوع باعث شده کارشناسان کشاورزی، این منطقه را یکی از کانونهای مستعد توسعه این محصول در شمالغرب کشور بدانند.
اما توسعه پسته یک شرط اساسی دارد؛ این طرح زمانی به نفع دریاچه اورمیه خواهد بود که جایگزین محصولات پرآببر شود، نه اینکه به افزایش سطح باغات و برداشت بیشتر از منابع آب منجر شود. اگر کشاورزان همان میزان آب گذشته را صرف توسعه باغهای جدید کنند، نهتنها کمکی به احیای دریاچه نخواهد شد، بلکه فشار بیشتری بر سفرههای زیرزمینی وارد میشود.
بنابراین موفقیت این سیاست، وابسته به اجرای همزمان چند اقدام است؛ توسعه سامانههای آبیاری قطرهای، جلوگیری از حفر چاههای غیرمجاز، کنترل برداشت آب، انتخاب ارقام مقاوم به خشکی و ایجاد صنایع فرآوری در خود شهرستان تا کشاورزان مجبور به فروش محصول خام نباشند.
در بلندمدت، اگر این الزامات رعایت شود، شبستر میتواند به قطب جدید پسته شمالغرب کشور تبدیل شود؛ قطبی که علاوه بر ایجاد اشتغال و افزایش درآمد روستاییان، مصرف آب کشاورزی را نیز کاهش دهد و سهمی در کاهش فشار بر حوضه آبریز دریاچه اورمیه داشته باشد. چنین الگویی میتواند نمونهای موفق از پیوند میان توسعه اقتصادی و حفاظت از محیطزیست باشد؛ الگویی که نه بر افزایش مصرف منابع، بلکه بر افزایش بهرهوری و خلق ارزش افزوده استوار است.
