وزیکولهای خارجسلولی؛ سرنخی تازه برای تشخیص زودهنگام بیماریهای مغزی
تشخیص برخی بیماریهای مغزی ممکن است پیش از آنکه نشانههای جدی بیماری آشکار شوند، آغاز شود؛ در این میان، وزیکولهای خارجسلولی بهدلیل قابلیت حمل اطلاعات زیستی از سلولها، بهعنوان یکی از سرنخهای مورد توجه پژوهشگران برای شناسایی زودهنگام تغییرات مرتبط با این بیماریها مورد توجه قرار گرفته است.
به گزارش یازاکو به نقل از ایسنا، بیماریهایی مانند آلزایمر، پارکینسون، افسردگی و اسکیزوفرنی فقط با علائمی که فرد در زندگی روزمره تجربه میکند شناخته نمیشوند؛ پشت بسیاری از این اختلالات، تغییراتی در سلولها و بافت عصبی رخ میدهد که ممکن است مدتها پیش از آشکار شدن علائم جدی آغاز شده باشند. همین موضوع باعث شده است تشخیص زودهنگام و شناخت دقیقتر روند این بیماریها به یکی از دغدغههای مهم پژوهشگران تبدیل شود.
در این میان، یافتن نشانههایی که بتوانند تغییرات مرتبط با بیماری را از مراحل ابتدایی آشکار کنند، اهمیت زیادی دارد. وزیکولهای خارجسلولی یکی از موضوعات جدیدی هستند که در سالهای اخیر توجه پژوهشگران را به خود جلب کردهاند؛ ساختارهای کوچکی که از سلولها آزاد میشوند و میتوانند حامل اطلاعاتی درباره وضعیت سلولها باشند.
تغییرات بیماریهای عصبی ممکن است پیش از بروز علائم آغاز شوند
دکتر محمد کریمیپور، متخصص علوم تشریحی درباره تغییرات سلولی و بافتی در بیماریهای عصبیروانی اظهار کرد: بیماریهایی مانند آلزایمر، پارکینسون، افسردگی و اسکیزوفرنی میتوانند با تغییر در عملکرد سلولهای عصبی، ارتباط میان نورونها و در برخی موارد ساختار و عملکرد بافت عصبی همراه باشند. شدت و نوع این تغییرات نیز بسته به بیماری متفاوت است و شناخت آنها میتواند به درک بهتر روند شکلگیری و پیشرفت بیماری کمک کند.
وی افزود: اهمیت شناسایی این تغییرات در مراحل اولیه از آنجا ناشی میشود که در برخی بیماریهای عصبی، فرآیندهای مرتبط با بیماری ممکن است پیش از آنکه علائم واضح و جدی بروز کند، آغاز شده باشند. هرچه بتوان این تغییرات را زودتر شناسایی کرد، امکان بررسی دقیقتر روند بیماری و در آینده طراحی روشهای مناسبتر برای مدیریت آن افزایش پیدا میکند.
وی خاطرنشان کرد: به همین دلیل، پژوهشگران به دنبال نشانگرهای زیستی هستند که بتوانند بدون نیاز به روشهای پیچیده و تهاجمی، اطلاعاتی درباره وضعیت سلولها و تغییرات مرتبط با بیماری ارائه دهند. یک نشانگر زیستی مناسب برای تشخیص زودهنگام باید تا حد امکان قابل شناسایی، پایدار و قابل اندازهگیری باشد و بتواند تغییرات بیماری را با دقت کافی نشان دهد؛ به همین دلیل ساختارهایی که حامل اطلاعات سلولی هستند، مورد توجه قرار گرفتهاند.
وزیکولهای خارجسلولی میتوانند مسیر تشخیص زودهنگام بیماریهای عصبی را تغییر دهند
در ادامه دکتر بهناز احمدی، متخصص بیماریهای مغز و اعصاب، درباره دشواری تشخیص بیماریهای عصبی در مراحل ابتدایی عنوان کرد: یکی از چالشهای مهم در بیماریهایی مانند آلزایمر و پارکینسون این است که برخی تغییرات مرتبط با بیماری میتوانند پیش از بروز علائم واضح شروع شوند. در مراحل اولیه نیز علائم ممکن است خفیف، تدریجی یا با مشکلات دیگری اشتباه گرفته شوند و همین موضوع تشخیص دقیق بیماری را دشوارتر میکند.
وی تشریح کرد: روشهای تشخیصی موجود میتوانند در بسیاری از موارد به پزشک در ارزیابی وضعیت بیمار کمک کنند، اما شناسایی دقیق تغییرات بیماری پیش از بروز علائم جدی همچنان یک چالش مهم است. به همین دلیل، توسعه روشهایی که بتوانند اطلاعات بیشتری درباره فرآیندهای بیماری در مراحل ابتدایی ارائه دهند، میتواند در آینده به تشخیص زودهنگام و مدیریت بهتر بیماران کمک کند.
وی مطرح کرد: در سالهای اخیر، وزیکولهای خارجسلولی به دلیل قابلیت انتقال ترکیبات و پیامهای زیستی میان سلولها، در مطالعات مرتبط با بیماریهای عصبی مورد توجه قرار گرفتهاند. این ساختارها از نظر تشخیصی و درمانی ظرفیتهایی دارند، اما برای اینکه بتوان از آنها در پزشکی بالینی استفاده کرد، باید ایمنی، دقت و اثربخشی آنها در مطالعات بیشتر و بهویژه پژوهشهای بالینی بهطور دقیق بررسی شود. بنابراین میتوان به ظرفیت آینده این حوزه امیدوار بود، اما هنوز برای استفاده گسترده از آنها در درمان بیماران زود است.
پژوهش جدید؛ وزیکولهای خارجسلولی، بازیگران کوچک با ظرفیتهای بزرگ پزشکی
در همین راستا، یک پژوهش با عنوان «نقش وزیکولهای خارجسلولی در اختلالات عصبیروانی» که توسط دکتر کریمیپور و دکتر احمدی در دانشگاه علوم پزشکی تبریز انجام شده است، به بررسی ظرفیت این ساختارها در تشخیص و درمان اختلالاتی مانند افسردگی، اسکیزوفرنی، آلزایمر، پارکینسون و اوتیسم پرداخته است. در این پژوهش، تغییرات تعداد، اندازه و محتوای وزیکولهای خارجسلولی بهعنوان یکی از نشانههای احتمالی تغییرات مرتبط با بیماریهای عصبی مورد توجه قرار گرفته است.
یافتههای این بررسی نشان میدهد وزیکولهای خارجسلولی میتوانند اطلاعاتی درباره وضعیت سلولهای بدن در اختیار پژوهشگران قرار دهند و از آنجا که برخی از آنها در مایعات زیستی مانند خون، ادرار و مایع مغزی_نخاعی قابل شناسایی هستند، ظرفیت بالقوهای برای توسعه روشهای تشخیصی غیرتهاجمی دارند. برای نمونه، در بیماری آلزایمر برخی از این وزیکولها میتوانند حامل پروتئینهای سمی باشند که در گسترش آسیبهای عصبی نقش دارند؛ موضوعی که اهمیت بررسی آنها را در شناخت روند بیماری بیشتر میکند.
از سوی دیگر، مطالعات بررسیشده نشان دادهاند وزیکولهای خارجسلولی مشتق از سلولهای بنیادی ممکن است در آینده در رویکردهای درمانی نیز مورد استفاده قرار گیرند. کاهش التهاب عصبی، کمک به حفظ نورونها، بهبود عملکرد شناختی و ترمیم بافت عصبی از جمله ظرفیتهایی است که در این زمینه مورد توجه قرار گرفته است.
این تحقیق که جزئیات کامل آن در مقاله با شناسه https://doi.org/10.34172/apb.025.46020 منتشر شده است، این یافتهها وزیکولهای خارجسلولی را بهعنوان یکی از حوزههای نوظهور در تحقیقات مربوط به بیماریهای عصبیروانی مطرح میکند؛ با این حال، این موضوع هنوز در مرحله پژوهش قرار دارد و نمیتوان آن را یک روش قطعی برای تشخیص یا درمان بیماریهای عصبی دانست. اثبات کارایی و ایمنی این رویکردها و مشخص شدن جایگاه واقعی آنها در پزشکی، به مطالعات بیشتر و بررسیهای بالینی نیاز دارد.
