بازار تبریز؛ تاریخ در حجره‌ها هنوز جریان دارد
بازار تبریز که حدود یک کیلومتر مربع وسعت دارد و با هزاران حجره، ده‌ها سرا، تیمچه، مسجد، مدرسه، دالان و حمام، یکی از گسترده‌ترین بازارهای تاریخی ایران و جهان به شمار می‌رود، تنها یک بنای تاریخی نیست؛ بلکه قلب تپنده‌ای است که تاریخ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شهر را در خود حفظ کرده است.
به گزارش یازاکو به نقل از ایسنا، بازار تاریخی تبریز با وسعتی حدود یک کیلومتر مربع، یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی شهر تبریز و از بزرگ‌ترین بازارهای سرپوشیده تاریخی ایران و جهان است. این مجموعه در مردادماه سال ۱۳۸۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید و پیش از آن نیز در ۲۵ شهریور ۱۳۵۴ با شماره ۱۰۹۷ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته بود.
قدمت دقیق شکل‌گیری بازار تبریز مشخص نیست، اما گزارش‌ها و نوشته‌های جهانگردان و تاریخ‌نگاران از سده‌های گذشته، از رونق و اهمیت این مجموعه حکایت دارد. قرار گرفتن تبریز در مسیر جاده تاریخی ابریشم، این شهر را به یکی از مراکز مهم دادوستد تبدیل کرده بود و بازار تبریز نیز به‌عنوان کانون اصلی تجارت، پذیرای بازرگانانی از مناطق و کشورهای مختلف بود.
بازار کنونی تبریز بخش مهمی از ساختار خود را پس از زمین‌لرزه سال ۱۱۹۳ قمری به دست آورد؛ زلزله‌ای که بخش‌های گسترده‌ای از شهر و بازار را تخریب کرد و پس از آن، بازسازی بازار به دستور نجفقلی‌خان دنبلی، حاکم وقت تبریز، انجام شد. این مجموعه در طول تاریخ نیز بارها شاهد حوادث مختلفی از جمله آتش‌سوزی و آسیب‌های ناشی از زلزله بوده است.
این بازار دربرگیرنده حدود پنج هزار و ۵۰۰ حجره، مغازه و فروشگاه است و در ساختار آن ۳۵ سرا، ۲۵ تیمچه، ۳۰ مسجد، ۲۰ راسته و راسته‌بازار، ۱۱ دالان، ۱۲ مدرسه و پنج حمام قرار گرفته است. همین تنوع فضایی نشان می‌دهد که بازار تبریز از ابتدا تنها محلی برای خرید و فروش کالا نبوده و مجموعه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی، مذهبی، آموزشی و اجتماعی را در خود جای داده است.
راسته‌های بازار عمدتاً محل فعالیت صنوف و خرده‌فروشی بوده‌اند و هر بخش بر اساس نوع کالا یا حرفه شکل گرفته است؛ از بازار کفاشان، مسگران، زرگران و عطاران گرفته تا شیشه‌گرخانه، بازار شعربافان، بادامچی‌لار و کشمش‌چی‌لر. در کنار راسته‌ها، تیمچه‌ها و سراها نیز قرار داشته‌اند که بیشتر در ارتباط با تجارت عمده، نگهداری کالا و فعالیت بازرگانان بوده‌اند. تیمچه‌های امیر، مظفریه، شیخ کاظم و چندین تیمچه دیگر، از بخش‌های شناخته‌شده این مجموعه هستند.
ساختار بازار تنها به فضاهای تجاری محدود نمی‌شود و مدارس، مساجد و گرمابه‌های تاریخی نیز بخشی از کالبد آن را تشکیل می‌دهند. مسجد جامع تبریز، مدرسه طالبیه و شماری از مساجد و حمام‌های تاریخی در محدوده بازار قرار دارند و در کنار فضاهای تجاری، تصویری از مناسبات اجتماعی و سبک زندگی گذشته شهر ارائه می‌کنند.
از نظر معماری نیز بازار تبریز مجموعه‌ای گسترده از راسته‌های سرپوشیده، گنبدها، طاق‌ها، تیمچه‌ها و سراهاست که در ساخت آن‌ها استفاده از آجر و شیوه‌های متنوع آجرکاری، در کنار عناصر تزئینی، جایگاه ویژه‌ای دارد. تیمچه‌ها با گنبدهای آجری و تزئینات خود از شاخص‌ترین فضاهای معماری بازار به شمار می‌روند و تیمچه‌های امیر و مظفریه نیز از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های این معماری هستند.
با وجود تغییرات فراوان در شیوه تجارت و ورود مشاغل جدید، هنوز بخش‌هایی از بازار تبریز کارکرد اقتصادی خود را حفظ کرده‌اند و برخی مشاغل نیز نسل‌به‌نسل در حجره‌های این مجموعه ادامه یافته‌اند.
با این حال، بخشی از حرفه‌ها و شیوه‌های سنتی مانند برخی صنایع دستی، نظام‌های قدیمی حسابداری و شیوه‌های سنتی انبارداری و مالکیت، به مرور از چرخه زندگی بازار خارج شده‌اند؛ موضوعی که بازار تبریز را نه فقط به یک اثر تاریخی، بلکه به سندی زنده از تحولات اقتصادی و اجتماعی شهر تبدیل می‌کند.
احمد حمزه زاده، مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی، ، بازار جهانی تبریز را فراتر از یک بنای تاریخی توصیف کرد و گفت: بازار تبریز مجموعه‌ای از تاریخ، فرهنگ، هنر، شیوه‌های معیشت و تعاملات اجتماعی است که در قالب یک اثر ثبت جهانی تداوم یافته و ارزش آن تنها به معماری باشکوهش محدود نمی‌شود و حیات آن با حضور مردم، فعالیت اقتصادی و استمرار سنت‌های اجتماعی معنا پیدا می‌کند.
وی با اشاره به نقش فرهنگ در پایداری جوامع اظهار کرد: در گذشته، قدرت کشورها بیشتر با شاخص‌های اقتصادی و توان نظامی سنجیده می‌شد، اما تجربه جنگ تحمیلی اخیر نشان داد که فرهنگ، هویت و سرمایه اجتماعی، از مهم‌ترین عوامل ایستادگی و تاب‌آوری ملت‌ها در برابر تهدیدها هستند. میراث‌فرهنگی نیز بخشی از همین پشتوانه هویتی است که حفظ آن، به معنای پاسداری از حافظه تاریخی و انسجام اجتماعی یک ملت است.
وی تأکید کرد: برنامه‌های حفاظت، مرمت و باززنده‌سازی بازار جهانی تبریز با همین رویکرد استمرار فرهنگ، اقتصاد و زندگی شهری دنبال می‌شود. بنابراین تمامی اقدامات اجرایی با رعایت دقیق موازین حفاظتی، حفظ اصالت اثر و صیانت از ارزش‌های ثبت جهانی این مجموعه انجام خواهد شد.
بازار تبریز؛ کانون حیات اجتماعی و اقتصادی شهر
یک پژوهشگر حوزه تاریخ تبریز، درباره جایگاه بازار تاریخی تبریز اظهار کرد: بازار تبریز جزو بخش‌هایی از شهر است که پیشینه و قدمت آن به اندازه قدمت خود شهر تبریز است و از نظر موقعیت جغرافیایی نیز دقیقاً در کانون شهر قرار گرفته است؛ به‌گونه‌ای که شهر در دوره‌های مختلف در اطراف این بازار و به صورت محله‌های اقماری شکل گرفته است.
کریم میمنت‌نژاد ادامه داد: در طول تاریخ، بازار تبریز از نظر جغرافیایی محل پیوند مذاهب، نژادها و ملیت‌های مختلف بوده و بازرگانان از کشورهای متعدد و شهرهای مختلف جهان برای دادوستد به این مکان رفت‌وآمد می‌کردند. بنابراین بازار تنها محل تجارت نبوده، بلکه محل تبادل آرا، فرهنگ‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها نیز بوده است.
وی تصریح کرد: موضوع قرار گرفتن تبریز در مسیر جاده ابریشم نیز بر این مسئله افزوده و میزان اثرپذیری و اثرگذاری فرهنگی شهرهایی را که این جاده از آن‌ها عبور می‌کرد، افزایش داده است.
وی با اشاره به ساختار راسته‌ها و تیمچه‌های بازار تبریز تصریح کرد: راسته‌ها و تیمچه‌ها صرفاً واحدهای تجاری نیستند، بلکه هرکدام هویت محلی و صنفی دارند و پیوندهای بسیار عمیقی میان اهالی بازار و مردم شهر برقرار است. این بازار در شادی‌ها و غم‌ها در کنار مردم بوده و آیین‌های خاص و ویژه‌ای نیز در آن انجام می‌شود.
این پژوهشگر حوزه تاریخ تبریز گفت: به صورت کلی می‌توان گفت بازار در کنار اینکه یک ساختار اقتصادی برای شهر است، نهادی چندوجهی و در واقع قلب تپنده شهر و آیینه تمام‌نمای حیات اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی تبریز است.
وی در ادامه درباره تغییرات بازار تبریز در دوره‌های مختلف تاریخی اظهار کرد: به دلیل اینکه شهر تبریز در طول تاریخ در معرض زلزله‌های متعدد بوده، طبیعی است که بازار نیز آسیب‌های جدی را تجربه کرده باشد. آنچه در تاریخ به صورت ثبت‌شده داریم این است که بازار تبریز در آخرین زلزله بسیار بزرگ، به طور کامل از بین رفت و بازار جدید روی بازار قدیمی ساخته شد.
وی افزود: پس از آن، سقف‌های بازار در ابتدا گنبدی نبود و با تیرهای چوبی ساخته شده بود، زیرا مردم از وقوع دوباره زلزله هراس داشتند. بعدها و با گذشت سال‌ها و کاهش استرس ناشی از آن زلزله، بخش‌های مختلف بازار به تدریج گنبدی شد و این روند ادامه پیدا کرد تا ساختار گنبدی بازار تکمیل شد.
راسته‌ها و تیمچه‌ها؛ بازتاب نظام اقتصادی بازار
میمنت‌نژاد درباره تقسیم‌بندی بازار تبریز به راسته‌ها، تیمچه‌ها و سراها اظهار کرد: معماری همواره در کنار انسان بوده و برای آسایش مردمی که می‌خواهند از یک بنا و یک جغرافیا استفاده کنند، شکل گرفته است. با تغییر دیدگاه‌ها و نگرش‌ها، معماری نیز همواره تغییرات را رصد کرده و متناسب با نیازها، پیشنهادهایی برای افزایش آسایش ارائه داده است. این مسئله در مسیر توسعه شهرها، خانه‌ها و بازارها نیز وجود داشته است.
وی افزود: در بازار تبریز شاهد وجود دو راسته بزرگ هستیم؛ یکی راسته قدیم و دیگری راسته جدید یا راسته بازار صادقیه که تا حدودی تقدم و تأخر زمانی شکل‌گیری و احداث این راسته‌ها را نشان می‌دهد.
وی ادامه داد: راسته‌ها بیشتر محل فعالیت‌های خرده‌فروشی و صنوف مختلف هستند و تردد عمومی مردم تبریز در این بخش‌ها برای برآورده کردن نیازهای روزمره و عمومی شهر انجام می‌شده است. در کنار این راسته‌ها، تیمچه‌ها، سراها و کاروان‌سراها را داریم که بیشتر مراکز عمده‌فروشی و دفاتر تجار بزرگ بوده‌اند و گاهی نیز به‌عنوان انبار کالا استفاده می‌شدند.
میمنت‌نژاد درباره تفاوت تیمچه‌های بازار تبریز با سایر بخش‌های آن گفت: تیمچه‌ها دارای کاربندی‌ها، تزئینات و آجرکاری‌های خاص هستند و در قسمت‌هایی که به کاربندی‌ها مربوط می‌شود، ظرافت‌ها و هنرهای بسیار دیدنی را با خود دارند.
وی تاکید کرد: اگر بخواهیم تفاوت کالاهایی را که در تیمچه‌ها با سایر راسته‌ها عرضه می‌شدند بررسی کنیم، باید به این نکته توجه داشته باشیم که تیمچه‌ها در طول تاریخ شرایط امنیتی بالاتری نسبت به راسته‌ها داشته‌اند. این فضاها از دو طرف درهایی داشتند و افرادی نیز به‌عنوان سرایدار از آن‌ها مراقبت می‌کردند و در ساعت‌های مشخص این درها بسته و باز می‌شدند.
وی ادامه داد: در نتیجه، تیمچه‌ها بیشتر محل عرضه کالاهای ارزشمند و لوکس مانند جواهرات، فرش و منسوجات نفیس بودند؛ کالاهایی که به فضای امن‌تر و باشکوه‌تری نیاز داشتند تا اعتماد مشتریان را بیشتر جلب کنند و بازرگانان خارجی را نیز برای بازدید از این حجره‌ها ترغیب کنند.
این پژوهشگر تاریخ تبریز تصریح کرد: در واقع تیمچه‌ها با پیوند میان شاهکار معماری و اقتصاد، پدیده‌ای خاص را به وجود می‌آوردند که در آن تبلیغات، امنیت، زیبایی و مشتری‌مداری در کنار یکدیگر قرار می‌گرفت.
صنوفی که از بازار رفتند
وی درباره بخش‌هایی از تاریخ اقتصادی و اجتماعی بازار که امروز کمتر دیده می‌شود، اظهار کرد: بخشی از تغییراتی که در بازار تبریز اتفاق افتاده، مربوط به صنایع فراموش‌شده است. برای مثال، در گذشته ورشوسازی در بازار تبریز وجود داشت که امروز دیگر آن را نمی‌بینیم. نمدمالی نیز در بازار وجود داشت و بسیاری از صنایع و تولیدات سنتی پارچه نیز به مرور از میان رفته‌اند.
وی ادامه داد: موضوع دیگر، نظام حسابداری، شیوه دفترنگاری و قیمت‌نویسی اجناس است که در گذشته به شیوه سیاق انجام می‌شد و امروز شاید تعداد بسیار اندکی در ایران بتوانند آن را بخوانند و این شیوه عملاً منقرض شده است.
این پژوهشگر افزود: شیوه‌های انبارداری نیز مدرن‌تر شده و روش‌های گذشته از بین رفته است. موضوع دیگری که در بازار تبریز اهمیت دارد، مسئله مالکیت و وراثت است. در بازار تبریز اسناد شش‌دانگ را کمتر می‌بینیم و گاهی حجره‌ای بسیار کوچک نسل‌ها در اختیار یک خانواده بوده است.
وی گفت: اسناد و مدارک این نوع مالکیت‌ها گاهی شفاهی بوده یا نهایتاً یک تکه کاغذ کوچک به نام پته وجود داشته که نشان می‌داده یک حجره به صورت سرقفلی در اختیار پدربزرگ مالک بوده است. با این حال، افراد معتمدی در بازار تبریز حضور داشتند و شاید اکنون نیز باشند که می‌توانستند این پته‌ها و کاغذهای کوچک را معتبر کنند و با امضای خود در ذیل آن تأیید کنند که این سند صحت دارد و مالکیت بر مبنای اصول بازار شکل گرفته است.
بازاری که در تحولات اجتماعی و سیاسی نیز نقش داشت
میمنت‌نژاد درباره نقش بازار تبریز در تحولات سیاسی و اجتماعی نیز اظهار کرد: بازار تبریز همواره در موضوعات و کنش‌های سیاسی و اجتماعی، یک اندامواره زنده و یک کانون کنشگری بوده است.
وی افزود: پیش از انقلاب مشروطیت و در دوره جنبش تنباکو، فعالیت زینب پاشا را در تاریخ می‌بینیم که بازار را تعطیل می‌کند و مردم تبریز را نیز با تعطیلی بازار همراه می‌کند. در انقلاب مشروطیت نیز می‌بینیم که بازار تبریز حمایت مالی و تأمین مالی خرید اسلحه برای مجاهدان تبریز و حمایت از خانواده مجاهدانی را که در سنگرها شهید می‌شدند، بر عهده می‌گیرد.
وی تصریح کرد: در جریان ملی شدن صنعت نفت، انقلاب اسلامی و حتی بعدها در اعتراضات مدنی نیز می‌بینیم که بازار تبریز یک نهاد تأثیرگذار، فعال و زنده بوده و همواره مورد توجه مردم تبریز قرار داشته است.
وی گفت: به دلیل پیوندهای صنفی و محلی، بازار تبریز توانایی بسیج اجتماعی بالایی دارد. البته در تبریز، تأثیرگذاری و کنشگری بازار شاید در سال‌های اخیر با احداث بازارهای مدرن و مال‌های جدید تا حدودی کاهش یافته باشد، اما همچنان بازار تبریز به‌عنوان یک کانون مهم سیاسی، فرهنگی و اقتصادی، جایگاه و اهمیت تاریخی خود را حفظ کرده است.
بازار؛ کالبدی تاریخی یا اندامواره‌ای زنده؟
میمنت‌نژاد با تأکید بر ضرورت توجه به حیات جاری بازار تبریز گفت: نکته بسیار مهمی که در ذهن من وجود دارد این است که گاهی بازار را یک کالبد بی‌روح و صرفاً یک بنای تاریخی تصور می‌کنند، در حالی که بازار تبریز با تمام راسته‌ها، سراها، کاروان‌سراها و تیمچه‌هایش یک اندامواره زنده و یک نهاد زنده است.
وی در پایان سخنانش تصریح کرد: هر برخوردی که با یک موجود زنده و اندامواره‌های یک موجود زنده توسط متخصصان انجام می‌شود، باید درباره بازار تبریز نیز با همین رویکرد انجام شود و این مسئله بسیار مهم است. همه متخصصان و استادان باید بالاترین اهمیت را برای این موضوع قائل شوند.
به گزارش ایسنا، بازار تبریز را نمی‌توان تنها با شمار حجره‌ها، تیمچه‌ها و راسته‌هایش تعریف کرد؛ چراکه آنچه به این مجموعه تاریخی هویت داده، پیوند میان معماری، تجارت و زندگی اجتماعی مردم در طول سده‌هاست. بازار تبریز بیش از آنکه صرفاً بنایی برای تماشای گذشته باشد، سندی زنده از شهری است که تاریخ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خود را همچنان در میان راسته‌ها و تیمچه‌هایش روایت می‌کند.
