روایت زندگی حاج علی‌اکبر بافته‌ای/از بازار تبریز تا صنعت چرم
حاجی میرزا علی‌اکبر آقا بافته‌ای از تجار مبرز و معتبر تبریز بود که فراتر از بازار، در عرصه شهر نیز همواره از کنشگران فعال اجتماعی مرتبط با جامعه بود و در هر جمع مؤثر بر اقتصاد و فرهنگ تبریز حضور و فعالیتی چشمگیر داشت. او که در سال‌های دهه ۱۲۴۰ خورشیدی در تبریز به دنیا آمد، از خاندان جورابی و مشهور به «جورابی اسلامبولچی» بود که سال‌ها در تجارت و تولید منسوجات و قماش صاحب تجربه و مهارت بودند.
به گزارش یازاکو، تجارت‌خانه میرزا علی‌اکبر در سرای حاج‌سیدحسین جدید در سال‌های میان دو جنگ جهانی، از تجارت‌خانه‌های پررفت‌وآمد بازار تبریز بود. صادرات فرش از عمده فعالیت‌های او در آن سال‌ها بود. آشنایی با بازار عثمانی و صادرات فرش به استانبول، در سال‌های بعد موجب حضور او در بازار فرش سرزمین‌های عربی شد. علاوه بر اینکه وی به بازارهای اروپایی نیز از طریق آلمان فرش صادر می‌کرد.
مهم‌ترین واردات تجارت‌خانه بافته‌ای نیز به سیاق گذشتگانش در قماش و فطوره و اقلام خرازی خلاصه می‌شد. برادرش حاج علی‌اصغر بافته‌ای نیز هم در تجارت‌خانه و هم در کارخانه‌ها، در کنار او حضور داشت. پیوند او با خاندان وهاب‌زاده در سرمایه‌گذاری‌های بعدی و ورود او به صنعت چرم‌سازی نیز تأثیرگذار بود.
ثروت در کنار مذهب
اعتبار و شهرت علی‌اکبر آقا بافته‌ای تنها به دنیای تجارت محدود نمی‌شد. خاندان بافته‌ای از محترمان سلسله حاج‌کریمخانی در تبریز بودند و خود حاج علی‌اکبر نیز در سال‌های حکومت رضاشاه از مشایخ و بزرگان حاج‌کریمخانی تبریز بود.
در سال‌های پس از مشروطه و شهادت میرزا علی ثقه‌الاسلام و با تضعیف و پایان یافتن حضور و فعالیت سلسله شیخیه آذربایجان و دیگر شاخه‌های شیخیه،شیخیه کرمانیه یا سلسله حاج‌کریمخانی طرفداران اندک خود را در تبریز و آذربایجان حفظ کرده و به حیات خود ادامه می‌دادند. ایشان در انجام وادی بسیاری از آداب و سنت‌های دینی، به رهبری خود در کرمان تأسی داشتند.
در صدر مشروطیت، ریاست حاج‌کریمخانی‌ها با حاجی سید محمد قره‌باغی بود که پس از فوت او شیخ علی جوان جانشین او شد. طریقت کریم‌خانیه یا حاج‌کریمخانی‌ها پس از مشروطیت کمتر از شیخ‌های مشروطه‌خواهی کردند و در سیاست نیز کمتر به عرصه آمدند. در زمان به قدرت رسیدن رضا شاه، رئیس و نماینده حاج‌کریمخانی‌های کرمان در تبریز حاج شیخ اسماعیل خان ابراهیمی معروف به آقازاده کرمانی بود که حاج علی‌اکبر بافته‌ای از نزدیکان و معتمدین او به شمار می‌رفت.
سرمایه‌گذاری در صنعت چرم تبریز
حضور حاج علی‌اکبر بافته‌ای در صنایع نوپا و روبه‌رشد تبریز در دوره رضاشاه، بیش از همه در صنعت چرم‌سازی نمود داشت. او در هر دو کارخانه مهم چرم‌سازی تبریز یعنی کارخانه‌های «خسروی» و «ایران» نقش تعیین‌کننده‌ای داشت.
خردادماه سال ۱۳۱۷ در شرکت چرم‌سازی ایران که در کنار چرم‌سازی خسروی، یکی از بزرگ‌ترین کارخانه‌های چرم‌سازی کشور به شمار می‌رفت، تغییرات بسیاری صورت گرفت. اساس‌نامه این شرکت به‌طور کامل لغو و با تصویب اساس‌نامه جدید، عملاً دوره تازه‌ای از فعالیت این شرکت آغاز شد. با افزایش سرمایه، تعداد سرمایه‌گذاران این کارخانه نیز افزایش یافت. حاج علی‌اکبر بافته‌ای به‌عنوان یکی از اعضای اصلی هیئت‌مدیره این شرکت، مدیرکل کارخانه چرم‌سازی ایران شد. مدیریت چرم‌سازی ایران تا سال ۱۳۲۳ نیز همچنان برعهده علی‌اکبر آقا بافته‌ای بود.
علی‌اکبر آقا بافته‌ای که یکی از سهامداران کارخانه چرم‌سازی خسروی نیز بود، علاوه بر اینکه یکی از اعضای نخستین هیئت‌مدیره این کارخانه بود، مدیریت تجارت‌خانه و فروش محصولات چرم‌سازی خسروی را نیز برعهده داشت.
سرنوشت سرمایه‌گذاری‌های صنعتی او البته سعادتمندانه نبود. دو بار ورشکستگی در سال‌های حکومت رضاشاه و پس از آن، ضربه سنگینی به حیات اقتصادی او زد. هرچند که بنا بر باورها و اعتقاداتش چندان دل در رفاه و تفاخر نداشت اما جایگاه او به‌عنوان یکی از حامیان امور خیرخواهانه و عام‌المنفعه در سال‌های پایانی حیاتش تحلیل رفت.
کارخانه چرم‌سازی ایران با ضررهای فراوان در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم به ورطه ورشکستگی و تعطیلی افتاد و حاج علی‌اکبر بافته‌ای نیز همچون برادران کلکته‌چی، از این محل لطمات بسیاری دید.
اعتبار یک شهر
حاجی علی‌اکبر بافته‌ای در سال‌های ابتدایی مشروطیت، خدمات درخشانی در دستگیری از فقرا و ضعفا‌ی تبریز انجام داد که تا سال‌ها نقل کلام اهالی شهر بود. نقش‌آفرینی بافته‌ای در عرصه‌های عمومی در دو دهه پایانی حیات او بیشتر از گذشته بود. در همین زمان بود که او در اطاق تجارت تبریز به مدت بیست سال حضوری پیوسته داشت و از ابتدای تأسیس این اطاق، در هفت دوره اطاق بازرگانی تبریز حضور داشت. ده سال از این مدت به‌عنوان نایب‌رئیس اطاق بازرگانی تبریز فعالیت می‌کرد و مرجع مشورت برای تجار تبریز بود.
حاج علی‌اکبر بافته‌ای یکی از چهل نفری بود که توسط کمیسیون اعانه در خانه خلیل فهمی، والی آذربایجان، گرد هم آمدند و مبلغی را برای سیل‌زدگان تبریز در تابستان ۱۳۱۳ جمع‌آوری کردند. خود او نیز ۱۰۰۰ ریال به صندوق این کمیسیون واریز کرد. او در هیئت مدیره «کمیسیون سیل‌زدگان هشتم مرداد ۱۳۱۳ تبریز» حضور داشت و تا پایان فعالیت آن که قریب ۲ سال به طول انجامید، همراهی و همکاری داشت.
چند سال پس از آن نیز حاج علی‌اکبر بافته‌ای در هیئت‌مدیره پرورشگاه تبریز فعالیت می‌کرد. این مؤسسه خیریه ملی که با نام «دارالتربیه تبریز» سابقه‌ای دیرینه داشت، در سال ۱۳۱۷ با تصویب هیئت‌مدیره، به «پرورشگاه تبریز» تغییر نام داد و بنای ساختمان جدید آن آغاز شد. طرح معماری آن توسط استانداری آذربایجان به مسابقه گذاشته شد.
این ساختمان که قرار بود در زمینی به مساحت قریب ۳۰ هزار مترمربع ساخته شود، دارای یکصد و بیست اتاق، یک سالن سخنرانی و نمایش، فضایی برای دبستان و آب‌انبار و حمام و آشپزخانه داشت. حاج علی‌اکبر بافته‌ای در کنار دو تن دیگر از تجار تبریزی یعنی حاج محمدتقی بیت‌الله و حاج ابراهیم ارومی، به‌عنوان هیئت نظارت بر ساختمان پرورشگاه انتخاب شدند.
بافته‌ای در نیمه دوم دهه ۱۳۲۰ در شرکت گوشت و کشتارگاه تبریز مشارکت داشت. علاوه بر آن در هیئت‌مدیره جمعیت شیر و خورشید سرخ تبریز و انجمن شهرداری تبریز نیز از منتخبین بود. او ریاست انجمن شهرداری و پرورشگاه تبریز را در این سال‌ها برعهده داشت.
محمدصادق بافته‌ای، تنها پسر او، با انتشار اعلامی در روزنامه تبریز در اسفندماه سال ۱۳۲۹ از درگذشت حاج میرزا علی‌اکبر آقا بافته‌ای در تبریز خبر داد.
او پس از درگذشت پدر، دیگر به تبریز بازنگشت و فعالیت تجاری خود را در تهران ادامه داد. در سرای جدید بازار تهران، حجره‌ای داشت و به امور واردات خود که شامل اجناس خرازی و نیز لوازم برقی بود، رسیدگی می‌کرد. صادرات در تجارت‌خانه او چندان جایی نداشت جز صادرات پنبه که بخشی از تجارت سنتی خانواده او از گذشته بود.
برگرفته از کتاب تاریخ اطاق تبریز
