اجلاس زیست‌محیطی خزر و فرصت‌های جدید همکاری منطقه‌ای
یازاکو- اجلاس زیست‌محیطی خزر با حضور گسترده نمایندگان کشورهای منطقه در ترکمنستان برگزار شد.
به گزارش واحد ترجمه پایگاه خبری یازاکو به نقل از آذرنیوز، در این نشست که با حضور روسای جمهور کشورهای حاشیه دریای خزر برگزار شد، مسائل مختلف من جمله از افزایش اهمیت اقتصادی و راهبردی خزر گرفته تا مسائل مهم و جاری دیگر را مورد تأکید قرار داد.
یکی از پیام‌های اصلی این سخنرانی آن بود که حفظ خزر به‌عنوان منطقه‌ای برای صلح، ثبات و مشارکت سازنده، اهمیتی اساسی دارد. مهم‌تر از همه، وی تأکید کرد که حفاظت از اکوسیستم منحصربه‌فرد خزر وظیفه‌ای مشترک بر عهده تمام کشورهای ساحلی این دریاست.
تغییرات زیست‌محیطی مشاهده‌شده در دریای خزر طی سال‌های اخیر، به‌ویژه کاهش سریع سطح آب و افزایش آثار آن بر اکوسیستم دریایی و مناطق ساحلی، ضرورت تبدیل این موضوع به یکی از محورهای اصلی همکاری‌های منطقه‌ای را بیش از پیش آشکار کرده است. از همین منظر، اجلاس زیست‌محیطی خزر که در ترکمنستان برگزار شد، اهمیت ویژه‌ای دارد.
برای اطلاع پیشنهاد برگزاری این اجلاس نخستین بار از سوی ترکمنستان در نشست عمومی هشتادمین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۵ مطرح شد. سردار بردی‌محمداف رئیس‌جمهور ترکمنستان پیشنهاد کرد که مجمع زیست‌محیطی خزر در سال ۲۰۲۶ برگزار شود. در جریان مراحل بعدی آماده‌سازیاین ابتکار به قالبی برای برگزاری نشستی در سطح عالی با محوریت مسائل زیست‌محیطی دریای خزر تبدیل شد.
در همین ارتباط شرکت‌کنندگان اجلاس یکی از ابتکارات مطرح‌شده از سوی الهام علیئو رئیس‌جمهور آذربایجان را پذیرفتند.
در پایان اجلاس زیست‌محیطی خزر تصمیم گرفته شد که نخستین نشست کمیسیون بین‌الدولی مرتبط با کاهش سطح آب دریا در نیمه نخست سال ۲۰۲۷ در جمهوری آذربایجان برگزار شود.
سران کشورها توافق کردند کمیسیونی با حضور معاونان نخست‌وزیر جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان و نمایندگان عالی‌رتبه ایران و روسیه تشکیل شود.
پیشنهاد ایجاد کمیسیون یا گروه‌های کاری و کارشناسی در این زمینه از سوی رئیس‌جمهور آذربایجان مطرح شده بود. الهام علیئو در ششمین اجلاس سران کشورهای ساحلی خزر که در ۲۹ ژوئن ۲۰۲۲ در عشق‌آباد برگزار شد، با تأکید ویژه بر مشکل کاهش سریع سطح آب دریای خزر و کم‌عمق‌شدن آن پیشنهاد کرد گروه‌های کارشناسی مشترکی متشکل از متخصصان کشورهای ساحلی تشکیل شوند تا علل این فاجعه زیست‌محیطی را بررسی کنند و برای جلوگیری از پیامدهای آن چاره‌اندیشی شود.
امروزه یکی از مهم‌ترین مشکلات پیش روی دریای خزر کاهش سطح آب آن است. این مسئله صرفاً ماهیتی زیست‌محیطی ندارد. تغییر سطح آب خزر می‌تواند بر حمل‌ونقل دریایی، فعالیت بنادر، صنعت ماهیگیری، تنوع زیستی، سکونتگاه‌های ساحلی و در مجموع، حیات اقتصادی منطقه تأثیر بگذارد.
الهام علیئو اظهار کرد که کاهش سطح آب خزر تنها به تغییرات اقلیمی مربوط نمی‌شود. یکی از عوامل اصلی این پدیده کاهش جریان رودخانه‌ها و عوامل انسانی ناشی از فعالیت‌های اقتصادی است.
در عین حال رئیس‌جمهور آذربایجان بر ضرورت ارزیابی پیامدهای احتمالی بلندمدت این تغییرات و در نظر گرفتن آن‌ها در تصمیم‌گیری‌های امروز تأکید کرد. به گفته وی چنین رویکردی امکان اتخاذ به‌موقع اقدامات ضروری و به حداقل رساندن پیامدهای ناشی از افت بیشتر سطح آب دریا را فراهم می‌کند.
در نشست برگزار شده در ترکمن باشی ترکمنستان اعلام شد که به ابتکار جمهوری آذربایجان گروه‌های کاری دوجانبه‌ای با قزاقستان، روسیه و ترکمنستان تشکیل شده‌اند تا علل کاهش سطح آب خزر را بررسی و اقدامات پیشگیرانه مناسب را تعیین کنند.
در چارچوب همکاری جمهوری آذربایجان با قزاقستان نیز اقدامات مشخصی در حال انجام است. دو طرف درباره بررسی عوامل اقلیمی و انسانی مؤثر بر کاهش سطح آب خزر، ارزیابی تأثیرات احتمالی این پدیده بر اکوسیستم‌ها، انجام پژوهش‌های مشترک و گسترش تبادل اطلاعات به توافق رسیده‌اند.
در هفتمین نشست کنفرانس اعضای «کنوانسیون چارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر» که در سپتامبر ۲۰۲۶ در تهران برگزار شد نیز موضوعاتی مانند کاهش سطح آب خزر، پایش محیط زیست و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای از محورهای اصلی مذاکرات بودند.
این رویکرد نشان می‌دهد که حل مشکلات زیست‌محیطی خزر نه مسئولیت یک کشور به‌تنهایی بلکه مسئولیتی مشترک میان تمام کشورهای ساحلی این دریاست.
از جمله موضوعاتی که رئیس‌جمهور آذربایجان در سخنرانی خود در این اجلاس مطرح کرد، افزایش اهمیت اقتصادی و راهبردی دریای خزر بود. به گفته وی مسیرهای مهم حمل‌ونقل و انرژی از این دریا عبور می‌کنند و پروژه‌های بزرگ بین‌المللی در منطقه به اجرا درمی‌آیند.
رئیس‌جمهور آذربایجان تأکید کرد: در چنین شرایطی، حفظ خزر به‌عنوان منطقه‌ای برای صلح، ثبات و مشارکت سازنده، اهمیتی اساسی دارد. این امر در راستای منافع تمام کشورهای ساحلی خزر است و شرایط لازم را برای توسعه آتی همکاری‌های ما فراهم می‌کند.
یکی از نتایج مهم اجلاس زیست‌محیطی خزر می‌تواند شکل‌گیری سازوکاری منسجم‌تر برای اقدامات منطقه‌ای درباره آینده این دریا باشد.
برای تحقق این هدف در گام نخست ضروری است عواملی که بر تغییر سطح آب خزر تأثیر می‌گذارند، بر اساس یک رویکرد علمی مشترک بررسی شوند. تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی، تغییر در جریان رودخانه‌ها، افزایش تبخیر و فعالیت‌های انسانی، همگی باید به‌طور جداگانه مورد مطالعه قرار گیرند.
همچنین لازم است مشکلات زیست‌محیطی نه‌تنها از نظر پیامدهایشان، بلکه از نظر علل و عوامل ایجادکننده آن‌ها نیز به‌صورت جامع بررسی شوند.
از این منظر اجلاس می‌تواند به بستری مهم برای گسترش گفت‌وگوی زیست‌محیطی میان پنج کشور ساحلی خزر، یعنی جمهوری آذربایجان، قزاقستان، روسیه، ایران و ترکمنستان تبدیل شود.
امنیت زیست‌محیطی خزر ارتباط مستقیمی با آینده اقتصادی منطقه دارد. حوزه خزر از نظر منابع انرژی، حمل‌ونقل، لجستیک، ماهیگیری، گردشگری و سایر بخش‌ها از ظرفیت قابل‌توجهی برخوردار است.
بنابراین اجلاس زیست‌محیطی خزر در شرایطی که این دریا با چالش‌های مختلفی روبه‌روست، اقدامی مهم و به‌موقع در سطح منطقه به شمار می‌رود. این اجلاس علاوه بر کمک به تأمین امنیت زیست‌محیطی خزر، می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای تقویت همکاری میان کشورهای ساحلی ایجاد کند.
حفاظت از خزر تنها به معنای حل مشکلات زیست‌محیطی امروز نیست؛ بلکه مسئله انتقال اکوسیستمی سالم، مناطق ساحلی امن و فرصت‌های توسعه اقتصادی پایدار به نسل‌های آینده نیز در میان است.
از همین رو پیام اصلی اجلاس زیست‌محیطی خزر باید چنین باشد: آینده خزر مسئولیتی مشترک میان کشورهای ساحلی آن است و حفاظت از این دریا تنها از طریق همبستگی، همکاری علمی و اقدامات مشترک و عملی امکان‌پذیر خواهد بود.
