سیاست دوگانه دهلینو در قفقاز جنوبی؛ میان تسلیح ارمنستان و گسترش روابط با آذربایجان
یازاکو-در قفقاز جنوبی دو چهره متفاوت از هند دیده میشود؛ از یک سو، دهلینو موشکهای هدایتشونده در اختیار ارمنستان قرار میدهد و از سوی دیگر وزیر امور خارجه این کشور برای گفتوگو درباره صلح، انرژی و تجارت به آذربایجان سفر میکند. هر دو رویکرد واقعی هستند و همزمان پرسشهایی را درباره اهداف و راهبرد منطقهای هند مطرح میکنند.

به گزارش واحد ترجمه پایگاه خبری یازاکو به نقل از آذرنیوز، راجنات سینگ وزیر دفاع هند روز ۱۸ ژانویه نخستین محموله موشکهای هدایتشونده پیناکا را که برای ارمنستان در نظر گرفته شده بود از شهر ناگپور ارسال کرد. این محموله که بار دیگر در کانون توجه رسانهها قرار گرفته، بخشی از توافق تسلیحاتی سال ۲۰۲۲ میان دو کشور است. بر اساس گزارشها ارزش قرارداد گستردهتر تسلیحاتی شامل سامانههای پرتاب موشک پیناکا و تجهیزات دیگر حدود ۲ هزار کرور روپیه (معادل ۲۱۳ میلیون دلار) برآورد میشود.
اهداف پشت پرده ارسال موشکها
منطق ایروان در این زمینه قابل درک است. ارمنستان نیز مانند هر کشور دیگری در منطقه حق دارد توانمندیهای دفاعی خود را حفظ و تقویت کند. با این حال در شرایطی که دو کشور سابقه درگیریهای طولانیمدت دارند، هرگونه تغییر در توان نظامی طرفین بهطور طبیعی از حساسیت سیاسی برخوردار است.
ارمنستان این رویکرد را در چارچوب تنوعبخشی به منابع تأمین تسلیحات و کاهش وابستگی به روسیه توضیح میدهد. پس از جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰ و کاهش اعتماد ایروان به تضمینهای امنیتی روسیه و سازمان پیمان امنیت جمعی، ارمنستان به دنبال تأمینکنندگان تسلیحات خارج از مسکو رفت. ایروان همچنان بر این سیاست پافشاری میکند؛ تا جایی که حتی موضوع ادامه عضویت این کشور در سازمان پیمان امنیت جمعی نیز در محافل سیاسی ارمنستان مطرح است.
اکنون ارمنستان راهبرد تقویت بلندمدت توان نظامی خود را دنبال میکند؛ آن هم در شرایطی که روند مذاکرات صلح در منطقه همچنان جریان دارد.
هند که چند سال پیش سهم ناچیزی در واردات تسلیحاتی ارمنستان داشت، بر اساس دادههای مؤسسه بینالمللی پژوهشهای صلح استکهلم، در فاصله سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ حدود ۴۳ درصد از واردات تسلیحاتی این کشور را تأمین کرده است.
با این حال ارمنستان در سال ۲۰۲۶ هزینههای دفاعی خود را حدود ۱۵ درصد کاهش داد. در پیشنویس بودجه سال ۲۰۲۷ نیز افزایش حدود ۹.۵ درصدی این هزینهها پیشبینی شده که رقم آن را به حدود ۶۱۶ میلیارد درام میرساند.
از سوی دیگر دهلینو دلایل متفاوتی برای توسعه همکاریهای نظامی با ایروان دارد. ارمنستان مشتری صنایع دفاعی رو به گسترش هند و یکی از شرکای سیاسی تثبیتشده این کشور به شمار میرود. حمایت دیرینه پاکستان از آذربایجان نیز در گذشته به روابط هند و ارمنستان بُعدی راهبردی بخشیده است.
با این حال این موضوع بهتنهایی نمیتواند تمام ابعاد سیاست هند را توضیح دهد؛ چراکه دهلینو اهداف گستردهتری در حوزه تجارت و انرژی اوراسیا دنبال میکند که فراتر از رقابت سنتی هند و پاکستان است.
سامانههای توپخانهای مجهز به موشکهای هدایتشونده در مقایسه با سامانههای متعارف فاقد هدایت از دقت بالاتر و توانایی بیشتری برای هدف قرار دادن اهداف در فواصل دور برخوردارند. با این وجود حتی ارسال یک محموله پیشرفته تسلیحاتی نیز بهتنهایی نمیتواند موازنه نظامی منطقه را بهطور بنیادین و در کوتاهمدت تغییر دهد.
تغییر مسیر دهلینو در قبال باکو
نکته قابل توجه این است که دهلینو در حال بازنگری در سیاست خود در قبال آذربایجان است. پس از دورهای از اختلافات کوتاهمدت اما شدید میان باکو و دهلینو، سوبرامانیام جایشانکار وزیر امور خارجه هند در ۲۳ اکتبر به باکو سفر کرد تا روابط دو کشور را بازتنظیم کند. این نخستین سفر مستقل یک وزیر امور خارجه هند به آذربایجان طی حدود هشت سال گذشته بود.
جایشانکار در این سفر از توافق صلح ارمنستان و جمهوری آذربایجان استقبال کرد و درباره همکاریهای انرژی، تجارت و کریدورهای حملونقل با مقامهای آذربایجانی گفتوگو کرد.
این سفر را میتوان گامی در جهت عادیسازی روابط پس از جنگ دوم قرهباغ دانست. همچنین این اقدام نشاندهنده پذیرش جایگاه آذربایجان بهعنوان یک قدرت منطقهای برخوردار از منابع انرژی، ظرفیتهای ترانزیتی و نفوذ دیپلماتیک رو به رشد است؛ واقعیتی که نشان میدهد هند نمیتواند سیاست خود در قفقاز را صرفاً بر پایه روابط با یکی از طرفهای منطقه تنظیم کند.
حجم مبادلات تجاری هند و آذربایجان در سال ۲۰۲۵ به ۴۰۱ میلیون دلار رسید. همچنین شرکت هندی «ONGC Videsh» بیش از ۱.۲ میلیارد دلار در داراییهای بخش انرژی آذربایجان سرمایهگذاری کرده است.
بنابراین تدوین راهبردی برای قفقاز جنوبی که صرفاً بر محور ارمنستان استوار باشد، به معنای نادیده گرفتن منافع اقتصادی و تجاری مهم هند در آذربایجان خواهد بود.
نزدیکی دوباره دهلینو به باکو نشانه دیگری از آن است که تحولات منطقه در حال عبور از برخی شکافهای دیپلماتیک بهجامانده از گذشته است؛ هرچند قراردادهای تسلیحاتی هند همچنان بازتابدهنده همان اختلافات و صفبندیهای پیشین هستند.
اگر هند خواهان ایفای نقشی واقعی در قفقاز جنوبی است، باید گام بعدی را بردارد و روابط خود با باکو را همزمان و همسطح با روابطش با ایروان توسعه دهد.
سه سناریو و یک آزمون پیش رو
در این تحلیل میتوان سه سناریو را برای آینده سیاست هند در قفقاز جنوبی و تحولات منطقه متصور شد:
سناریوی سازنده: هند به تعهدات تسلیحاتی خود عمل میکند و همزمان همکاری با هر دو دولت ارمنستان و آذربایجان را گسترش میدهد. در این شرایط، اجرای تدریجی طرح تریپ میتواند به تغییر ماهیت روابط مرزی و تبدیل مسائل سیاسی به فرصتهای اقتصادی کمک کند. همکاریهای نظامی و دیپلماسی میتوانند در کنار یکدیگر پیش بروند؛ مشروط بر آنکه احتیاط و شفافیت رعایت شود.
سناریوی تداوم موازنه شکننده: ارسال تسلیحات ادامه مییابد، اما روند مذاکرات صلح با فراز و نشیب همراه میشود و هر محموله جدید تسلیحاتی خاطرات جنگ را زنده میکند. در این شرایط با وجود توسعه زیرساختهای ارتباطی، بیاعتمادی متقابل همچنان مانع بهرهبرداری کامل از ظرفیتهای منطقه خواهد بود.
سناریوی خطرناک: افزایش تنش میان آمریکا و اسرائیل از یک سو و ایران از سوی دیگر، تجارت منطقهای و روندهای دیپلماتیک را تحت تأثیر قرار میدهد. چنین وضعیتی هزینههای راهبرد ارمنستان برای توسعه ارتباطات با جنوب را افزایش داده و جایگاه آذربایجان بهعنوان پل ارتباطی اوراسیا را نیز پیچیدهتر میکند.
هند برای ترمیم روابط خود با آذربایجان نیازی به قطع همکاریهای دفاعی با ارمنستان ندارد. با این حال دهلینو نمیتواند به یک کشور تسلیحات بفروشد و در عین حال مدعی شود که فروش این تسلیحات هیچ ارتباطی با روند صلح ندارد.
یک سیاست منطقهای واقعی مستلزم توجه به پیامدهای فروش تسلیحات، حمایت از روند صلح و ایجاد پلهای ارتباطی و همکاری است که منافع هر دو همسایه را تأمین کند.
چالش اصلی هند در شرایط کنونی این است که آیا میتواند به قفقاز جنوبی کمک کند تا از چرخه صفبندیهای سیاسی و انتخاب یک طرف در برابر طرف دیگر عبور کند یا خیر.



