هادیشهر؛ شهری در بستر مسیل‌های کوهستانی/ ضروریت لایروبی پیش از بارش
هادیشهر به عنوان یکی از کانون‌های جمعیتی و اقتصادی در شمال آذربایجان شرقی، به لحاظ توپوگرافیک در شرایط ویژه‌ای قرار دارد؛ شهری که بر بستر شیب‌دار دامنه‌های کوهستانی و در مسیر شبکه‌ای از مسیل‌ها و آبراهه‌های طبیعی منتهی به حوضه آبریز رود ارس آرمیده است، این موقعیت جغرافیایی، اگرچه در حالت عادی جلوه‌ای از سکونتگاهی کوهپایه‌ای را به نمایش می‌گذارد، اما با تغییرات اقلیمی و فرارسیدن فصول بارش، ظرفیت تبدیل شدن به کانونی بحران‌خیز را در خود دارد.
به گزارش یازاکو به نقل از ایرنا، هشدارهای مکرر سازمان هواشناسی کشور مبنی بر تغییرات الگوهای جوی و اثرگذاری پدیده اقلیمی «ال‌نینو» بر پهنه جغرافیایی ایران، زنگ خطر را برای بروز بارش‌های سیل‌آسا، رگبارهای متمرکز و ناگهانی در مناطق کوهستانی و دامنه‌ای به صدا درآورده است؛ کارشناسان اقلیمی بر این باورند که چرخه ناهنجاری‌های دمایی اقیانوس آرام، الگوی بارش‌ها را به سمت شدت‌یافتن در بازه‌های زمانی فشرده سوق داده و سیمای بارش‌های پاییزی را دستخوش دگرگونی جدی می‌سازد.
پدیده‌ای که برخلاف بارش‌های تدریجی و نفوذپذیر سنتی، در بازه‌های زمانی کوتاه حجم عظیمی از روان‌آب را تولید کرده و با سرعت سرسام‌آور به سمت مناطق پایین‌دست و بافت‌های مسکونی و تجاری روانه می‌سازد؛ در این میان، روان‌آب‌ها و بارش‌های رگباری در ارتفاعات بالادست هادیشهر، به دلیل شیب تند زمین و نبود موانع طبیعی کافی، با انرژی جنبشی بسیار بالا به سمت شریان‌های شهری سرازیر شده و تهدیدی مستقیم برای زیرساخت‌ها، معابر و منازل مسکونی حریم مسیل‌ها محسوب می‌شوند.
در چنین شرایطی، تجربیات تلخ حوادث طبیعی و سیلاب‌های مخرب سال‌های گذشته در نقاط مختلف کشور نشان داده است که رویکردهای واکنشی، دیرهنگام و پس از بحران، کارایی لازم را نداشته و هزینه‌های گزاف جانی و مالی را بر دوش مدیریت شهری و شهروندان تحمیل می‌کند؛ بنابراین، تنها سرمایه‌گذاری مستمر و هدفمند در اقدامات پیشگیرانه، مهندسی اصولی رودخانه‌ها و آبراهه‌ها، لایروبی شبکه‌های زهکشی و ایمن‌سازی شریان‌های شهری می‌تواند ضامن امنیت جان و مال شهروندان باشد.
مجموعه مدیریت شهری هادیشهر نیز با درک عمیق از این واقعیت ساختاری و اقلیمی، پیش از آغاز فصل بارش‌های پاییزی، طرح ضربتی مطالعات، اولویت‌بندی و لایروبی مسیل‌ها را با تکیه بر توان فنی داخلی و ماشین‌آلات سنگین در دستور کار قرار داد تا از بروز هرگونه آب‌گرفتگی معابر و خسارت به زیرساخت‌های شهری جلوگیری به عمل آورد.
شهردار هادیشهر با اشاره به موقعیت توپوگرافیک خاص این شهر که در حاشیه ارتفاعات و بر روی بستر و مسیر مسیل‌های طبیعی زهکشی حوضه آبریز رود ارس قرار گرفته است، گفت: عملیات شناسایی نقاط پرخطر، لایروبی، پاکسازی و بازگشایی مسیل‌های منتهی به شهر هادیشهر با هدف پیشگیری از مخاطرات احتمالی سیلاب و روان‌آب‌های ناشی از پدیده اقلیمی ال‌نینو، پیش از آغاز فصل بارش‌های پاییزی به اتمام رسید.
«صادق رضاپور» روز چهارشنبه در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا اظهار داشت: هادیشهر به‌دلیل استقرار در دامنه ارتفاعات و واقع‌شدن بخش‌های وسیعی از بافت مسکونی آن در مسیر آبراهه‌ها و مسیل‌های طبیعی و فصلی (زهکش‌های اصلی)، از جمله شهرهایی است که در معرض خطر جاری‌شدن سیلاب ناگهانی قرار دارد؛ به‌گونه‌ای که هر بارش شدید و رگباری در ارتفاعات پیرامون شهر، می‌تواند در مدت زمان کوتاه حجم قابل توجهی روان‌آب را به سمت بافت شهری هدایت کند.
وی با اشاره به هشدارهای سازمان هواشناسی درباره اثرگذاری پدیده اقلیمی ال‌نینو بر افزایش احتمال بارش‌های متمرکز و شدید در فصول پاییز و زمستان سال جاری، اظهار کرد: با توجه به ماهیت سیلاب‌های ناگهانی و سرعت بالای تشکیل و جاری‌شدن آن‌ها، زمان واکنش پس از وقوع حادثه بسیار محدود است؛ بنابراین تنها راهکار علمی و اصولی مقابله با این مخاطرات، سرمایه‌گذاری در حوزه اقدامات پیشگیرانه و مدیریت پیش از بحران است.
رضاپور افزود: در همین راستا، جلسه مدیریت بحران شهرداری هادیشهر در تاریخ ۲۱ شهریورماه برگزار شد و جلسه ستاد مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شهرستان جلفا نیز در تاریخ ۳۱ شهریورماه با موضوع بررسی راهکارهای پیشگیرانه در برابر مخاطرات احتمالی پدیده ال‌نینو تشکیل شد؛ مصوبات جلسه شهرداری با هماهنگی و هم‌راستایی با مصوبات ستاد شهرستان به مرحله اجرا گذاشته شد.
شهردار هادیشهر گفت: در گام نخست، با استفاده از تیم‌های فنی و کارشناسی، نقاط پرخطر و آسیب‌پذیر شهری شناسایی و مسیل‌های منتهی به شهر از سرمنشأ تا محل تخلیه نهایی، به تفکیک درجه اهمیت و میزان خطر اولویت‌بندی شدند.
وی ادامه داد: در این ارزیابی فنی، مسیل‌های منتهی به پل ورودی شهر به دلیل عبور حجم بالای روان‌آب از این مسیر و نقش کلیدی آن در زهکشی حوضه آبریز، در ردیف نخست اولویت اجرایی قرار گرفت.
وی خاطرنشان کرد: در مرحله اجرایی، عملیات لایروبی، پاکسازی و بازگشایی مسیل‌ها شامل حذف رسوبات انباشته‌شده چندساله، برطرف‌سازی تنگناها و نقاط تلاقی مسیرها، جمع‌آوری نخاله‌های ساختمانی و ضایعات فلزی و لاستیکی، قطع و حذف علف‌های هرز و درختچه‌های مزاحم که عامل مهمی در کاهش ظرفیت عبور جریان و افزایش عمق سیلاب محسوب می‌شوند، با استفاده از ماشین‌آلات سنگین از جمله بیل مکانیکی و لودر انجام شد.
رضاپور با بیان اینکه عملیات پیشگیرانه تنها به لایروبی مسیل‌ها محدود نشده است، ادامه داد: در چارچوب مصوبات جلسه مدیریت بحران، عیب‌یابی و آماده‌سازی کامل ماشین‌آلات دخیل در امر امداد و نجات برای فصول پاییز و زمستان، تست عملکردی کلیه تجهیزات پمپاژ آب و پیش‌بینی خرید پمپ‌های جدید در صورت نیاز، مطالعه و خریداری تجهیزات تخصصی امداد و نجات متناسب با سناریوی سیلاب، شناسایی نقاط ایمن برای نگهداری ماشین‌آلات سنگین، مذاکره با اشخاص برای همکاری داوطلبانه و در اختیار قرار دادن ماشین‌آلات سنگین خود جهت خدمات‌رسانی در زمان وقوع حوادث، و آماده‌سازی سیستم صوتی سیار جهت اطلاع‌رسانی و هشدار عمومی در مواقع بحرانی از دیگر اقدامات انجام‌شده است.
وی همچنین به رصد و پایش پیوسته تصویری از سرچشمه مسیل‌ها به‌منظور پایش لحظه‌ای وضعیت بارش و روان‌آب اشاره کرد و گفت: مسیل‌هایی که از درون محلات شهری عبور می‌کنند، شناسایی و اخطارهای کتبی به ساکنان مناطق واقع در پهنه خطر ابلاغ شده است تا تمهیدات ایمنی لازم در سطح واحدها و ساختمان‌ها اتخاذ کنند.
رضاپور با تأکید بر اینکه پیشگیری مقدم بر جبران خسارت است، از شهروندان هادیشهر خواست از ریختن نخاله ساختمانی، زباله و ضایعات در بستر مسیل‌ها به‌طور جدی پرهیز کنند؛ چراکه این اقدام، ظرفیت زهکشی مسیل‌ها را به‌شکل چشمگیری کاهش داده و در زمان بارش‌های شدید، عامل اصلی آب‌گرفتگی معابر و زیرگذرها خواهد بود.
وی همچنین به شهروندان توصیه کرد نسبت به بیمه نمودن ساختمان‌ها و مستحدثات خود در برابر خطرات سیلاب، آتش‌سوزی و زلزله پیش از وقوع هرگونه خسارت اقدام کرده و در زمان بارش‌های شدید، از عبور و توقف در بستر و حریم مسیل‌ها به‌ویژه در نزدیکی پل ورودی شهر خودداری کنند.
پدیده «ال‌نینو» در دوره فعالیت اخیر خود با ایجاد نوسانات شدید در سامانه‌های جوی حوضه مدیترانه، دریای سیاه و خاورمیانه، پیامدهای مخربی را در کشورهای منطقه رقم زد که از آن جمله می‌توان به سیلاب‌های مرگبار در استانبول و مناطق مرمره، طغیان رودخانه‌ها و رانش زمین در شمال ترکیه و طوفان‌های سهمگین در آنکارا، آنتالیا و ازمیر اشاره کرد؛ رویدادی که در یونان نیز با طوفان کم‌سابقه «دانیال» و بارش‌های معادل یک سال در دشت تسالی موجب نابودی زیرساخت‌ها و خسارات جانی شد و در کشورهای حاشیه خلیج فارس، از جمله امارات و عمان، به بارش‌های رکوردشکن، آب‌گرفتگی معابر و فلج شدن حمل‌ونقل انجامید.
بررسی این خسارات نشان می‌دهد که الگوی بارشی ناشی از ال‌نینو ماهیتی نقطه‌ای، ناگهانی و با دبی لحظه‌ای بسیار بالا دارد و زیرساخت‌های سنتی قادر به مهار آن نیستند؛ وضعیتی که به عنوان یک هشدار عملی، اتخاذ تدابیر پیشگیرانه نظیر پاکسازی حریم رودخانه‌ها، تثبیت مسیل‌ها و لایروبی کانال‌ها را در مناطق آسیب‌پذیر ایران اجتناب‌ناپذیر می‌سازد.
