تبریز خاستگاه نخستین مهمانخانه مدرن ایران
تبریز که ولیعهد‌نشین و کانون سیاست کشور و مرکز بزرگ اقتصادی و محل تردد رهگذران از شرق و غرب دنیا بوده، طبیعی است که اولین مهمانخانه به شکل امروزی نیز در این شهر احداث گردد.
به گزارش یازاکو، در این زمینه پژوهشی ارجدار در صفحه «ایران فقط تهران نیست» روزنامه ایران چاپ شده که بسی درخور توجه و تعمق است. اینک متن آن نوشتار:
«تبریز شهری که بعد از مشروطیت، چه در سال‌هایی که با محمدعلی شاه جنگید و چه روزگاری که با متجاوزانی که از ضعف دولت مرکزی ایران استفاده کرده، قصد به تحقق رساندن آرزوی پطر کبیر را داشتند، شهری بزرگ و آباد بود. در دوران قاجار، این شهر کرسی‌نشین ولیعهد بود. از همین رو رجال ایران از تبریز می‌آمدند و هر کدام دوره‌ای در آن شهر سر کرده بودند. این شهر با تاریخی هزاران‌ساله، در دوران ضعف دولت مرکزی، به همت مردم زنده و شاداب ماند. تحقیق درباره گذشته تبریز نشان می‌دهد، نخستین مهمانخانه به شکل امروزی، در سال ۱۳۲۱ ه. ق (۱۲۸۲ شمسی) سه سال پیش از امضای فرمان مشروطیت، در این شهر پا گرفت… اولین آگهی (اعلان) که به دیوار شهر نصب شد نشان می‌دهد که در آن زمان، لازم به نظر می‌رسید که جزئیات به اطلاع مردم رسانده شود.
شهر تبریز، از دیرباز به علت قرار گرفتن بر سر راه ابریشم و پایتخت بودن و داشتن مرکزیت تجاری و اهمیت سوق‌الجیشی، همواره از شرق و غرب عالم، پذیرای کاروان‌ها و مسافران فراوان بوده است. از این رو این شهر از قدیم‌الایام، احتیاج مبرم به کاروانسراها، مسافرخانه‌ها و انبارهای بزرگ داشت که کاروانیان و کالاهای تجاری آن‌ها را در خود جا دهد. این کاروانسراها و «لنگرها» و مسافرخانه‌ها و خانقاه‌ها که اغلب پذیرای یک قسم از مسافران بودند، بیشتر در جوار دروازه‌های ورودی شهر بنا می‌شدند که مسافران درآیند. به همین منظور، در جنب این مکان‌ها، حمام و مسجد و بازارچه‌هایی نیز می‌ساختند که بتواند احتیاجات مسافران و کاروانیان را از هر حیث رفع نماید.
بنابراین واردشوندگان به شهر از هر صنف و طبقه، اگر در شهر آشنایی داشتند که چند شبی در خانه آن‌ها بیتوته کنند، از این مکان‌های عمومی استفاده می‌کردند. در وقف‌نامه‌ها، اغلب به منظور برآوردن این نیازها، مکان‌هایی نیز برای مسافران و «ابن‌السبیل» اختصاص داده، شرایطی برای جا دادن و پذیرایی و مدت زمانی که می‌توانستند در این مکان‌ها توقف نمایند، منظور و برقرار می‌شد. چنان‌که در وقف‌نامه رشیدی که در بحث راجع به «دارالضیافه» از این شروط یاد گردیده است.
در دویست سال اخیر که مسافرت اروپاییان به ایران فزونی گرفته، رو به ازدیاد نهاد، اغلب مسافران خارجی و جهانگردان، از اقامتگاه‌های سفیران و کنسول‌ها یا دوستان و آشنایان هموطن خود که در ایران اقامت داشتند، استفاده می‌کردند و به جز کاروانسراها که به روش قدیم اداره می‌شد، مهمانخانه عمومی برای پذیرایی از آن‌ها در شهرها وجود نداشت.
اولین مهمانخانه به سبک جدید، در تبریز در سال ۱۳۲۱ ه. ق توسط میرزا اسحق خان معززالدوله فرزند حاج میرزا مهدی کلانتر و بیگلربیگی تبریز و برادر کوچک‌تر میرزا ابراهیم خان شرف‌الدوله نماینده دوره اول مجلس شورای ملی از تبریز و میرزا صالح خان آصف‌الدوله بنیاد یافت.
این خاندان از سرشناسان و آزادخواه‌خواهان و ترقی‌خواهان تبریز بودند که در کوی باغمیشه در بیرون از قلعه قدیم شهر، زندگی می‌کردند. حاج کلانتر تبریز در نزدیکی پل پرزن (اقارچی) و بازارچه دروازه باغمیشه، جنب سربازخانه و میدان مشق قدیم، سرکوچه میرزا نصرالله (نزدیک به ساختمان دانشسرای مقدماتی و کتابخانه تربیت) کاروانسرای بزرگی و وسیعی داشت که به کاروانسرای کلانتر معروف بود، این مکان به توارث به میرزا اسحق خان کدخدای باغمیشه رسیده بود. او آنجا را خراب کرده، ساختمانی با اتاق‌های متعدد و آشپزخانه و سالن غذاخوری (رستوران) پدید آورد و نام آن را «مهمانخانه نظافت» نهاد و در جنب آن قرائتخانه‌ای نیز بنیاد گذاشت.
در مورد این مهمانخانه و قرائتخانه، سیدحسن تقی‌زاده در «تهیه مقدمات مشروطیت در آذربایجان» می‌نویسد:
«… برادران کلانتری باغمیشه، مخصوصاً برادر کوچک‌تر معززالدوله در ترقی‌طلبی، مرکزی بودند. این شخص قرائتخانه‌ای در نزدیکی (قاری کؤرپوسی) تأسیس نمود و مهمانخانه‌ای بنا کرد که بسیار مفید بود.» و در جای دیگر با تعجب اضافه می‌کند که مهمانخانه زنگ اخبار هم داشت.
در اعلانی که در ۲۵ شعبان سال ۱۳۲۱ ه. ق درباره این مهمانخانه به خط نستعلیق و چاپ سنگی انتشار یافته نوشته شده:
«مهمانخانه نظافت، نزدیک میدان مشق. اولاً مقصود از تأسیس این مهمانخانه، استراحت عمومی است. برای این که وقتی به کسی یک ساعت به ناهار مانده، یا یک ساعت به شام مانده مهمان ناخوانده وارد می‌شود، در خانه هم خوراک به قدر کفایت درست نمی‌شود، لهذا معلوم است که برای صاحبخانه دلتنگی خواهد شد. در این حالت می‌تواند فورا از مهمانخانه شام و ناهار بخواهد.
دوم- آن که می‌خواهد رفیقی، دوستی را مهمان کند، خانه بیرونی ندارد، برای پذیرایی مهمان، در این حالت می‌تواند مهمانش را به مهمانخانه دعوت نماید.
سیم- این که از آقایان و محترمین مسافر تا به شهر تشریف می‌آرند یا باید در کاروانسرا منزل نمایند یا که خانه کرایه بکنند و اسباب هم یا باید خودشان بیاورند یا این که در آنجا بگیرند، در هر دو حالت، اسباب اذیت و مخارج زیاد است. اما حالا به مجرد ورود شهر به مهمانخانه تشریف آورده هر قدر اطاق لازم داشته باشند، مفروش مهیا با تمام اسباب خواهند دید. ناهار و شام و چای و قلیان، همه چیز در منزلش مهیا خواهد شد.
چهارم- این که آقایان تجار و اصناف هر قدر اطاق خوراک به حجره‌شان بخواهند داده خواهد شد و می‌توانند که ماهیانه قرار گذاشته، هر روز ناهار معین را آدم مهمانخانه به حجره‌شان در وقت ناهار خواهد آورد و با ایشان به قرار مشتری دائمی رفتار خواهد شد.
پنجم- این که اگر کسی از آقایان ماهیانه قرار گذاشته، هر چند مجموعه، هر جور غذا که خودشان معین نمایند در شام و ناهار به منزلشان در وقت معین فرستاده خواهد شد و دقت تمام در همه مصالح شام و ناهار خواهد شد.
ششم- این که اگر کسی مهمانی داشته باشد، یک روز و دو روز از پیش خبر بدهند، هر چند مجموعه ناهار و شام بخواهند درست کرده داده، فرستاده خواهد شد.
هفتم- این که کلیه در این مهمانخانه مواظب نظافت و تمیزی ظروف و اسباب خواهد شد که بالعموم ظروف و اسباب پاک و تمیز بشود.
هشتم- هر جور خوراک ایرانی و فرنگی موجود خواهد شد. به موجب اعلان علی‌حده روز به روز اعلان خواهد شد.
نهم- در ماه مبارک رمضان نیز افطار و سحور در مهمانخانه حاضر است. هر کس میل داشته باشد تشریف بیاورد.»
در شماره‌های متعدد روزنامه انجمن، درباره مهمانخانه دیگری به نام «محمدیه» اطلاعاتی درج گردیده و نشانی آن نیز، خیابان مجیدیه تبریز نوشته شده است. به نظر می‌رسد این مهمانخانه، غیر از مهمانخانه نظافت باشد. در این مهمانخانه، علاوه بر این که به مسافران سرویس داده می‌شد، مطب دکتر آتاناس یونانی، مدرسه خیریه و قرائتخانه نیز دایر شده بود.
درباره مطب یاد شده، این اعلان، در شماره ۱۲ سال اول روزنامه انجمن که در تاریخ نهم شوال ۱۳۲۴ ه. ق منتشر شده چاپ شده است:
«دکتر (آتاناس) یونانی که مدت‌ها در دارالفنون‌های متعدد تحصیل کرده و امتحان داده و دیپلم گرفته درست دارد و چند وقت است که در مهمانخانه محمدیه امتحان داده و اهل تبریز نهایت اطمینان دارند و مرضا را با ضمیر و دقت و راستی معاینه و معالجه می‌کند و دواهای تازه از همه جور آورده و حاضر دارد و هر روز از صبح تا غروب مشغول معالجه است سوای از روزهای یکشنبه.»
درباره مدرسه خیریه نیز این آگهی در شماره چهارم سال دوم روزنامه انجمن در تاریخ یازدهم رمضان ۱۳۲۵ درج گردیده است:
«به جهت اشخاص بی‌سواد که قدم به بیست و سی سالگی نهاده و بهره‌ای از خواندن و نوشتن تحصیل نکرده‌اند مدرسه‌ای به نام خیریه تأسیس شده که در مدت سه ماه خواندن و نوشتن را کاملاً یاد می‌دهد و در هر ده نفر شاگرد اعانه‌بده، یک نفر شاگرد بی‌بضاعت را مجاناً قبول می‌کند و دیگر برای اشخاصی که ده سال عمر خود را در مکتب‌های تنگ و تاریک صرف نموده و آخر هم دست خالی از مکتب خارج می‌شوند جای عذر نماند.
بر رسولان پیام باشد و بس
گر بیاید بکوش رغبت کن
حق تعلیم از ارباب ثروت ماهی یک تومان و از سایرین شش قرآن، لیالی رمضان یک ساعت از شب تا ساعت پنج و سایر ایام دو ساعت به غروب تا یک شب مشغول تدریس خواهند شد.
آدرس در خیابان مجیدیه مهمانخانه محمدیه نمره ۱۴ میرزا حسین و میرزا حسن معلمان دبستان نوبر.»
همچنین اعلان دیگری در شماره ۶۳ روزنامه انجمن سال اول روزنامه انجمن که در تاریخ ۲۲ صفر ۱۳۲۵ ه. ق منتشر شده، خبر از فعالیت قرائتخانه در این مهمانخانه می‌کند. متن اعلان بدین شرح است:
«در مهمانخانه محمدیه برای مسلمین قرائتخانه دایر شده، جراید قفقاز و ایران موجود است. برای عموم که قرائتخانه است قیمت جای تخفیف داده خواهد شد.»
در سال‌های بعد نیز گراند هتل با بهترین تجهیزات در تبریز احداث می‌شود. این اطلاعیه که در شماره ۷۸-۱۷۱ به تاریخ ۱۱ خرداد ۱۳۰۸ روزنامه «سهند» چاپ تبریز درج گردیده است، نشانگر این مدعاست:
«شهر تبریز امروز می‌تواند مدعی باشد که دارای هتلی است معادل بهترین هتل‌های ممالک خارجه. اگر در ظرف این مدت کمی که (گراند هتل) افتتاح یافته است اتفاقاً یک مرتبه آنجا را دیده و تشکیلات داخلی آن را ملاحظه فرموده‌اید، لابد تصدیق خواهید فرمود که ادعای فوق، عاری از هرگونه اغراق است.
از یک هتل عالی چه مطلوب است، نظافت، پاکیزگی، اطعمه و اشربه، اتاق‌های نفس، تختخواب‌ها و اسباب جلال، اطاق‌های خصوصی روشن و هوادار، ارزانی قیمت و بالای تمام این‌ها معامله مؤدبانه با مشتریان محترم.
تمام این‌ها در (گراند هتل) به اعلی درجه موجود و نقداً یازده باب اتاق‌های عالی برای اقامت مسافرین حاضر است.
مؤسس این هتل منحصر به فرد که با سرمایه بسیار هنگفتی، این خدمت را عهده‌دار شده است، همه وقت با نهایت احترام از واردین پذیرایی کرده و استراحت آن‌ها را با هر قسم فداکاری حاضر است تأمین نماید.»محمدباقر ملک‌زاده
آدرس: تبریز ـ خیابان پهلوی، روبروی سینما وطن.
برگرفته از کتاب تبریز شهر اولین‌ها اثر صمد سردرای نیا
