«خوئیها»؛ طلایهداران صنعت کبریتسازی و پیشگامان مدرنیزاسیون در ایران
کتاب «خوئیها؛ بنیانگذاران صنعت کبریت ایرانی»، روایتی مستند از یک قرن تلاش صنعتگرانی است که با درک درست از ضرورت استقلال اقتصادی، با کسب امتیاز انحصاری در دوران قاجار، صنعت کبریتسازی ایران را در برابر کالاهای وارداتی قد علم کردند. این اثر ارزشمند که با تکیه بر اسناد دستاول و دفاتر صدساله نگاشته شده، فراتر از تاریخچه یک کارخانه، تصویری از تحولات مدرنیزاسیون و ورود تکنولوژیهای نوین نظیر صنعت چاپ، ماشینآلات سنگین حملونقل و مهندسی سازه به سازوکار اقتصادی ایران در دوران گذار را بازنمایی میکند.
به گزاش یازاکو به نقل از ایرنا، جلد اول کتاب «خوئی ها بنیانگذاران صنعت کبریت ایرانی / ۱۳۱۵- ۱۲۸۵شمسی» به اهتمام دکتر فرخ رحیم زادۀ خوئی و بر اساس تحقیق و تألیف قاسم ترکان منتشر شده و تلاش هایا نی خاندان بنام را در یک بازه زمانی ۳۰ ساله به تصویر می کشد.
این مجلّد نفیس به قطع وزیری در ۷۷۶ صفحه به همراه شجره نامه ای موثق و جلد گالینگور و طلاکوب سه ضرب با کاغذ گلاسۀ ۹۰ گرمی مات و چاپ تمام رنگی، از سوی نشر ستوده منتشر شده است. طرح روی جلد، لیات بندی، همچنین مدیریت هنری این اثر پر بهاء حاصل تلاش های هنرمند نامی کشورمان، استاد کریم زینتی می باشد.
کتاب در ۳۷ فصل دارای عناوین مرتبط و همچنین فهرست اعلام گسترده و منابع و مآخذ ارزشمندی است که حاکی از اشراف مؤلف به منابع تاریخی و مجاری تحقیقاتی داخلی و خارجی می باشد.
یکی از ویژگی های بارز این اثر تاریخی بهره وری از زبان تصویری است و تصاویر پربهاء و چشم نواز به همراه اسناد قابل اعتنا می تواند از خستگی مخاطب کاسته و به رغبت خواننده بیافزاید.
موضوع اصلی کتاب کبریت است؛ کالائی که امروزه دیگر از اهمیت درخوری برخوردار نیست، اما به یقین می توان گفت به درازای صدها هزار سال، آمال غائی بشر دست یازی به چنین وسیلۀ خُردی بود تا به این آسانی بتواند آتش تهیه کند. آری بشر از ابتدای امر در حسرت تهیۀ آتش به روشی چنین آسان به سر می برد. در این باره اشاره به سطوری از کتاب بی مناسبت نیست:
«کبریت محصول جدیدی بود. بشر بعد از هزارههای طولانی، اینک به واسطۀ این متاع، با سهولتی باور نکردنی به مهیّای آتش میپرداخت. این کالا بعد از نان به قدر قند و شکر و دیگر ارزاق عموم جامعه حائز اهمیّت گشته بود. اگرچه کبریت خارجی در بازار مصرف عرضه میشد ولی “کبریت اسلام” و “ایران” در قبال کبریت اجنبی از قرب و منزلتی مضاعف برخوردار بود. در باور عامّۀ آن روزگار کبریت خوئیها، این کالای ضروری ساخت کفار اجنبی نبود، ساخت وطن و محصول مردمی مسلمان بود.»
کبریت در عصر ناصری وارد ایران شده است و تبریزی ها از عصر مظفری در صنعت کبریت سازی کوشیده اند و خوئی ها از اواخر سال ۱۲۸۵ شمسی تا به امروز در تولید این کالای مصرفی بی وقفه کوشیده اند.
یکی از دستاوردهای مهم خوئی ها در تولید کبریت، کسب امتیاز انحصار ساخت کبریت در ایالت آذربایجان از سوی مجلس شورای ملی به شمار می آید. امتیازی سرنوشت ساز که ره آوردهای بسیار ارزشمندی به همراه داشت. در این باره می توان سطور زیر را شاهد آورد.
تأثیرات امتیاز انحصار کبریت خوئیها در اقتصاد کشور
مهمترین دستاورد کسب “امتیاز انحصار ساخت کبریت” توسط خوئیها، تحقق آمال جامعه به ویژه طبقۀ تجّار و صنعتگران کشور در قبال دسایس روسیه و دیگران میباشد که برای اولین بار در سایۀ این امتیاز انحصاری، صنعت و تجارت کشور موفق به نفس تازه کردن و دوام بقای خویش می شود. این دستاورد در هیچ یک از امتیازات اعطا شده پیشین محقق و میسّر نمیشود، حال در احداثات “ربیع زاده و شرکاء” و یا “چرم سازی جلالیانس” و غیره.
بعد از کسب امتیاز انحصاری کبریت توسط خوئیها بود که روس ها در خطۀ آذربایجان در پهنۀ تجارت کبریت برای اولین بار قافیه را باختند و خوئیها با کسب حق انحصار از مجلس شورای ملی و افزودن به تجهیزات و ماشین آلات خود و افزایش تولید و مهار بازار، دیگر صاحبان سرمایه را نیز به سوی این باور سوق دادند که میتوان محصولات وطنی را مصون از دسیسهها و حیلههای دولتهای خارجی بر تارک امتعۀ مصرفی مردم نزدیک ساخت و به بقای آن کوشید.
گفتنی است خوئی ها در سال های پایانی سلسلۀ قاجار یعنی ۴ بهمن سال ۱۳۰۱ موفق به کسب امتیاز انحصار تولید کبریت در ایالت آذربایجان از سوی مجلس شورای ملی شدند.
ناگفته نماند که مجلس چهارم بعد از وقوع جنگ جهانی اول و تعطیلی مجلس سوم، با سپری شدن وقفهای به درازای ۵ سال و هفت ماه و هشت روز، دومین دورهای بود که توسط احمد شاه قاجار گشایش یافت.
کتاب «خوئی ها بنیانگذاران صنعت کبریت ایرانی / ۱۳۱۵- ۱۲۸۵شمسی» به مناسبت دویستمین سالگرد اختراع کبریت توسط جان واکر منتشر شده که مصادف است با ۱۲۰ سالگی کبریت خوئی ها ( کبریت اسلام و کبریت ایران) و ۱۰۵ سالگی کبریت ممتاز.
یکی از منابع موثّق در تالیف این اثر تاریخی، دفاتر قدیم خوئی هاست که قدمتی بیش از صد ساله دارد. به واسطۀ این دفاتر پربهاء نکات ارزشمندی واکاوی و بررسی شده است. یکی از این نکات پربهاء تاریخچۀ مطبعۀ کارخانۀ کبریت سازی خوئی هاست که بیش از یک قرن قدمت دارد.
در یکی از دفاتر قدیمی، نمره[صفحه] ۱۴۴ مینویسد:« بتاریخ روز پنجشنبه ۱۱ شهر صفرالمظفر ۱۳۴۳ هجری [۲۰ شهریور ۱۳۰۳] / مخارج متفرقه / مشمع و عدلبندی طهران / پول کلیشه / ایضاً مخارج متفرقه / ۱۸ محرم کرایه ماشین کاغذبری»
منظور از ۱۸ محرم یعنی ۲۸ مرداد ۱۳۰۳ شمسی است. یعنی “تاریخچۀ مطبعه خوئیها” مستنداً تا ۲۸ مرداد ۱۳۰۳ مسجّل میباشد. طبعاً پیش از این تاریخ نیز مطبعه دایر بوده است. در این تاریخ یک دستگاه کاتر یا همان دستگاه کاغذبری خریداری و به مطبعۀ خوئیها اضافه شده است. گفتنی است این ماشین کاغذبری در لیست جمع اقلام خرید حاجی حیدرآقا خوئی از آلمان در سال ۱۳۰۳ شمسی ثبت شده است.
همچنین در دفاتر خوئیها یک مورد حائز اهمیت نیز در بارۀ ماشین مطبعه درج شده است.
«نمره۱۷بتاریخ روز شنبه هفدهم شهر رمضان المبارک ۱۳۴۳[۲۲ فروردین۱۳۰۴]
خارج
بابت مخارج مطبعه/ کرایۀ ماشین مطبعه توسط کاشی»
ما از نوع و اسم ماشین مطبعه و همچنین ماشین کاغذبری اطلاعی نداریم و نمیدانیم ساخت کدام کشور بوده است. آیا همانند ماشین کاغذبری از آلمان خریداری شده است یا از روسیه و یا جایی دیگر ابتیاع کردهاند.
وارد ساختن اولین کامیون توسط خوئی ها، استفاده از تیرآهن برای اولین بار در ابنیۀ ایرانی، ایجاد اولین فونداسیون جهت نصب ستون های آهنی و استفاده از سیمان در فونداسیون، اجرای طاق ضربی در سقف کارخانۀ مکانیزۀ خوئی ها نمونه هائی از موارد عدیده ای به شمار می رود که توسط خوئی ها به جامعۀ ایرانی عرضه شده است.
این اثر تاریخی از بسیار جهات قابل تأمل و بررسی است و در روشنگری نکات مبهمی از تاریخ صنعت کشورمان نقش حائز اهمیتی ایفا می کند.
گفتنی است؛ خوئی ها بنگاهی صنعتی و اقتصادی بنیان گذاشتند که این بنگاه در تعامل با مطبوعات وقت منحصر به فرد به شمار می آید.
