از گورستان ۳۵۰۰ ساله تا مشروطه؛ ۱۰ موزه تبریز را بشناسید
آذربایجانشرقی با ۴۸ موزه فعال، پس از تهران در جایگاه دوم کشور از نظر تعداد موزه قرار دارد؛ موزههایی که از اسکلتهای ۳۵۰۰ ساله و آثار باستانی گرفته تا اسناد مشروطه، سازهای موسیقی، ابزارهای سنجش، سفال، قرآنهای خطی و حتی تاریخ فوتبال؛ هر کدام بخشی متفاوت از گذشته این شهر را پیش روی بازدیدکنندگان میگذارند.
از مجموع موزههای فعال آذربایجانشرقی، ۱۵ موزه زیرمجموعه ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان، هشت موزه متعلق به بخش خصوصی و ۱۹ موزه نیز متعلق به سایر دستگاهها و مجموعههاست که در قالب موزههای مشارکتی فعالیت میکنند.
به مناسبت هفته گردشگری، در این گزارش سری به ۱۰ موزه تبریز زدهایم؛ موزههایی که از تاریخ باستان و انقلاب مشروطه تا هنر سفالگری، موسیقی، کتابت، فوتبال و ابزارهای قدیمی سنجش را روایت میکنند.
موزه قاجار؛ روایتی از عصر قاجار در خانه امیرنظام
موزه قاجار که با نامهای «خانه امیرنظام گروسی» و «عمارت قاجاریه تبریز» نیز شناخته میشود، در محله تاریخی ششگلان تبریز قرار دارد. این عمارت متعلق به حسنعلیخان گروسی، ملقب به امیرنظام گروسی، از وزیران، سیاستمداران و نویسندگان دوره قاجار بوده و در دوره ناصرالدینشاه ساخته شده است.
این بنا در سال ۱۳۷۰ توسط سازمان میراث فرهنگی خریداری و پس از مرمت و بازسازی به موزه قاجار تبدیل شد و در سال ۱۳۸۵ به روی مردم گشوده شد. آنچه امروز به عنوان موزه قاجار شناخته میشود، تنها بخشی از خانه امیرنظام گروسی است و قسمتهایی از این خانه در گذر زمان از بین رفته است.
معماری قاجاری این بنا در کنار آثار موجود در آن، موزه قاجار را به مجموعهای برای آشنایی با بخشی از تاریخ، معماری، هنر، فرهنگ و سیاست دوره قاجار تبدیل کرده است.
آدرس: محله ششگلان، جنب بیمارستان کودکان، پشت مدرسه شیخ عطار
ساعت کاری: ۹ تا ۱۸
موزه مشروطه؛ خانهای برای روایت یک انقلاب
موزه مشروطه تبریز یکی از بناهای مرتبط با تاریخ انقلاب مشروطه است؛ محلی که در جریان این جنبش، محل تجمع و رفتوآمد چهرههای سیاسی و برگزاری جلسات و همچنین چاپ و انتشار اعلامیههای انقلابی بوده است.
در این موزه تندیسهایی از چهرههایی همچون ثقهالاسلام تبریزی، حاج علی ختایی، ستارخان، باقرخان، حسینخان باغبان، علی موسیو، آخوند خراسانی، شیخ علیاصغر لیلاوایی و علیاکبر دهخدا قرار گرفته است. اسناد، مدارک، عکسها و نوشتههای مرتبط با انقلاب مشروطه، سلاحهای کمری و دیگر سلاحهای مورد استفاده در آن دوران و همچنین فرشی با نقشها و نمادهای مشروطه از دیگر آثار این موزه است.
این موزه در نزدیکی بازار تاریخی تبریز و در راستهکوچه قرار دارد و میتوان بازدید از آن را با گردش در محدوده تاریخی بازار و خیابان تربیت همراه کرد.
آدرس: غرب بازار تبریز، راستهکوچه، روبهروی مسجد جامع
ساعت کاری: نیمه اول سال ۹ تا ۱۹:۳۰ و نیمه دوم سال ۹ تا ۱۷:۳۰
موزه آذربایجان؛ گنجینهای از هزاران اثر تاریخی
موزه آذربایجان یکی از قدیمیترین و مهمترین موزههای تبریز و ایران است که در همسایگی مسجد کبود قرار دارد. ایده اولیه ایجاد موزه در تبریز به سالهای ۱۳۰۶ و ۱۳۰۷ بازمیگردد؛ زمانی که نمایشگاهی از سکههای مکشوفه در تبریز در محل سالن کتابخانه تربیت برگزار شد و پس از آن تلاشها برای ایجاد یک موزه جامع در این شهر ادامه یافت.
در نهایت، موزه آذربایجان در اردیبهشت ۱۳۳۷ بنیان گذاشته شد و احداث ساختمان آن در سال ۱۳۴۱ به پایان رسید و در مهر همان سال افتتاح شد. بنای موزه بر اساس نقشه تنظیمشده توسط آندره گدار، باستانشناس فرانسوی، با الهام از معماری محلی آذربایجان طراحی و توسط اسماعیل دیباج احداث شده است.
موزه آذربایجان سه طبقه و سه سالن به مساحت ۸۰۰ مترمربع دارد و مجموعهای حدود ۱۲ هزار قطعه آثار تاریخی و هنری را در خود جای داده که ۲۳۰۰ قطعه از آنها به ثبت رسیده است؛ با این حال به دلیل محدودیت فضا تنها بخشی از این آثار در معرض نمایش قرار دارد.
آثار دوران پیش از تاریخ و پیش از اسلام، از جمله سفالهای تپه اسماعیلآباد با قدمت هفت هزار سال، سنگهای سرپانتین جیرفت، مجسمه الهه زن با قدمت حدود سه هزار سال و ریتونهای متعلق به دو تا سه هزار سال پیش در این موزه نگهداری میشوند. بقایای اسکلت یک مرد و زن متعلق به حدود سه هزار سال پیش که در سال ۱۳۷۸ در اطراف مسجد کبود کشف شده نیز در این موزه به نمایش درآمده است.
در طبقه اول نیز آثاری از دوره اسلامی، از جمله آثار سفالی سده چهارم هجری شهر نیشابور، ظروف سفالی دوره ایلخانی و قفل رمزی متعلق به سده ششم هجری قرار دارد. همچنین در سالن سکه و مهرهای تاریخی، نمونههایی از سکههای دوره هخامنشی تا قاجار و مهرهای تاریخی ایران به نمایش گذاشته شده است.
آدرس: خیابان امام خمینی، در همسایگی مسجد کبود
ساعت بازدید: ۹ تا ۱۹
موزه سفال؛ خانهای تاریخی برای روایت سفال تبریز
موزه سفال تبریز در یکی از خانههای تاریخی مربوط به دوره قاجار و پهلوی قرار گرفته است؛ خانهای که ابتدا متعلق به خانواده صرافلار بوده و پس از واگذاری به خانواده علوی، با نام خانه علوی نیز شناخته شده است.
این موزه در سال ۱۳۷۶ در خیابان شمس تبریزی افتتاح شد و علاوه بر نمایش آثار سفالگران تبریزی، به عنوان مرکزی آموزشی برای هنرمندان سفالگر نیز فعالیت میکند. معماری اصیل ایرانی، ایوانهای ستوندار و گچبریهای بنا نیز بخشی از تجربه بازدید از این موزه است و بازدیدکنندگان امکان خرید آثار و شرکت در کلاسهای آموزشی سفالگری را نیز دارند.
آدرس: خیابان شمس تبریزی، روبهروی خیابان گرو، کوچه علوی
ساعت کاری: همهروزه ۹ تا ۱۷
موزه سنجش؛ خانه سلماسی و ابزارهای اندازهگیری قدیمی
در یکی از کوچههای محله تاریخی مقصودیه، خانهای به نام سلماسی قرار دارد که امروز موزه سنجش در آن برپا شده است. این خانه بیش از ۱۶۰ سال قدمت دارد و در سال ۱۲۵۳ هجری شمسی ساخته شده است.
خانه سلماسی در سال ۱۳۷۴ توسط میراث فرهنگی از خانواده سلماسی خریداری و پس از مرمت و بازسازی، در سال ۱۳۸۱ به موزه سنجش تبدیل شد. در این موزه مجموعهای از ترازوها، ساعتها، قطبنماها، ابزارهای نجومی و وسایل قدیمی سنجش به نمایش درآمده است.
بازدید از موزه سنجش در واقع بازدید همزمان از یک خانه تاریخی تبریزی و مجموعهای از ابزارهایی است که شیوه اندازهگیری و سنجش در دورههای گذشته را روایت میکنند.
آدرس: خیابان امام خمینی، کوچه مقصودیه، پشت ساختمان شهرداری، بنبست سلماسی
ساعات کاری: شش ماه اول سال ۸ تا ۲۰ و شش ماه دوم سال ۹ تا ۱۵
موزه قرآن و کتابت؛ روایت هنر خوشنویسی و کتابت
موزه قرآن و کتابت تبریز در مدرسه تاریخی طالبیه ایجاد شده و مجموعهای از نسخ خطی قرآن، کتابهای قدیمی و آثار خوشنویسی اسلامی را در معرض دید بازدیدکنندگان قرار داده است.
قرآنهای خطی متعلق به سدههای گذشته، مرقعات خوشنویسی استادان نامدار، قلمدانها و وسایل قدیمی کتابت از جمله آثار این موزه هستند. آثار خوشنویسان برجسته ایرانی از جمله میرزا طاهر خوشنویس و محمدحسین تبریزی نیز در این مجموعه به نمایش درآمده است.
آدرس: انتهای خیابان مدنی دوم، مسجد صاحبالامر
ساعات کاری: ۹ تا ۱۵
موزه عصر آهن؛ روایت زندگی در ۳۵۰۰ سال پیش
موزه عصر آهن یکی از موزههای متفاوت تبریز است که در محل کشف یک گورستان ۳۵۰۰ ساله ایجاد شده است. در این موزه اسکلتها و اشیایی که در جریان کاوشهای باستانشناسی به دست آمدهاند، به نمایش درآمده و بخشی از زندگی و آیینهای مردم آن دوران را روایت میکنند.
ظروف سفالی، ابزارهای سنگی و فلزی، سنگنوشتهها، اسکلتهای انسانی، وسایل تدفین و زیورآلات از جمله آثاری هستند که در این موزه میتوان از نزدیک مشاهده کرد.
آدرس: خیابان خاقانی، خیابان روشنایی، جنب پارکینگ کبود
ساعات کاری: ۸ تا ۱۴:۴۵
موزه عمارت شهرداری؛ تاریخ معاصر تبریز در میدان ساعت
موزه عمارت شهرداری تبریز در یکی از شناختهشدهترین بناهای تاریخی شهر، یعنی ساختمان شهرداری در میدان ساعت، قرار دارد. این ساختمان در سال ۱۳۱۴ ساخته شده و بخشی از آن به موزه اختصاص یافته است.
اسناد و تصاویر تاریخی، ابزارهای قدیمی شهرداری و ماکتهای شهری از جمله آثاری هستند که در این موزه به نمایش درآمدهاند. معماری بنا، تالارهای آن و ساعت قدیمی عمارت نیز بخشی از جذابیت بازدید از این مجموعه است.
آدرس: خیابان امام خمینی، میدان ساعت، ساختمان شهرداری
ساعات کاری: شنبه تا پنجشنبه ۷:۳۰ تا ۱۹:۳۰
موزه فوتبال؛ روایت یک ورزش در آذربایجان
موزه فوتبال آذربایجان در سال ۱۳۹۶ در تبریز افتتاح شد و بخشی از تاریخ فوتبال آذربایجانشرقی و ایران را در قالب مجموعهای از اشیا و اسناد روایت میکند.
عکسها، پیراهنها، توپهای قدیمی، جوایز و اسناد مرتبط با فوتبال از جمله آثاری هستند که در این موزه به نمایش درآمدهاند و بازدید از آن فرصتی برای آشنایی با تاریخ فوتبال در آذربایجانشرقی فراهم میکند.
آدرس: زعفرانیه، ابتدای بلوار دکتر حسابی
ساعات کاری: همهروزه ۹ تا ۲۰
موزه صدا؛ جایی برای شنیدن تاریخ
موزه صدا تبریز در خانه تاریخی امیرپرویز قرار گرفته و مجموعهای از آثار مرتبط با تاریخ ضبط و پخش صدا و موسیقی را در خود جای داده است.
انواع سازهای موسیقی، اسناد صوتی و تصویری و ابزارهای مرتبط با موسیقی در این موزه به نمایش درآمده و معماری سنتی خانه امیرپرویز نیز بخشی از تجربه بازدید از آن است.
آدرس: خیابان تربیت، کوچه کرباسی، پلاک ۷۳، خانه تاریخی امیرپرویز
ساعات کاری: ۹ تا ۲۰
موزهها؛ پیوندی میان نسل گذشته و آینده
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی آذربایجانشرقی، در گفتوگو با ایسنا درباره اهمیت توسعه موزهها در استان، اظهار کرد: یکی از فاکتورهای اصلی ارزیابی فرهنگی کشورها، شهرها و استانها، داشتن موزههای تخصصی مختلف است و آذربایجانشرقی پس از استان تهران، بیشترین تعداد موزه را دارد. اکنون ۴۸ موزه در استان فعال هستند و آخرین موزهای که افتتاح شد، موزه چاپ و نشر بود که به عنوان نخستین موزه چاپ و نشر کشور، با همت بخش خصوصی افتتاح شد.
احمد حمزهزاده ادامه داد: برنامه ما این است که هر شهر یک موزه داشته باشد و تمام شهرهای استان بتوانند تا پایان برنامه هفتم، حداقل یک موزه داشته باشند. موزههای مختلفی در حوزههای باستانشناسی، مردمشناسی و دیگر حوزههای تخصصی در استان فعالیت میکنند و در واقع موزهها ماهیت بیننسلی دارند؛ به این معنا که نسل گذشته را به نسل حال و نسل حال را به نسل آینده مرتبط میکنند و ارتباطات بیننسلی را برقرار میکنند.
وی درباره فعالیت موزههایی که برای نخستینبار در کشور در تبریز ایجاد شدهاند، اظهار کرد: این موضوع ظرفیتهای استان را نشان میدهد. وقتی نخستین چاپخانه در شهر تبریز ایجاد شده، جای خالی نخستین موزه چاپ نیز در این شهر احساس میشد که خوشبختانه با همت بخش خصوصی این موزه در تبریز افتتاح شد.
وی افزود: وقتی موزهها به صورت تخصصی در شهرها افتتاح میشوند، در واقع برگرفته از ظرفیتهای همان شهر هستند. طبیعی است وقتی یک شهر در حوزهای ظرفیت بالایی دارد، آن حوزه نیز میتواند موزههای مختلفی ایجاد کند و در آن زمینه فعالیت داشته باشد.
۱۴ مجموعهدار در مسیر تبدیل شدن به موزه خصوصی
حمزهزاده درباره نقش بخش خصوصی در توسعه موزههای استان نیز گفت: روال کار این است که مجموعهداران ابتدا مجوز مجموعهداری دریافت میکنند و پس از اینکه توانستند فضایی را برای نمایش دائمی اموال تاریخی خود تجهیز کنند، مجوز موزه برای آنها صادر میشود.
وی ادامه داد: اکنون این ظرفیت وجود دارد که ۱۴ مجموعهدار را به ادارهکنندگان موزههای خصوصی تبدیل کنیم و در آینده نیز به دنبال افزایش این ظرفیت هستیم.
وی درباره تبدیل خانهها و بناهای تاریخی به موزه نیز اظهار کرد: هدف ما این است که موزهها در محل بناهای تاریخی و مکانهای تاریخی ایجاد شوند تا افرادی که برای بازدید از اشیای تاریخی مراجعه میکنند، از خود بناهای تاریخی نیز بازدید و از آن لذت ببرند. در این صورت، هم آثار تاریخی در معرض دید قرار میگیرند و هم خود بنای تاریخی به واسطه ایجاد موزه حفظ میشود.
مدیرکل اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان درباره مشکلات درآمدی برخی موزهها و راهکار حمایت از مجموعهداران نیز گفت: در کنار کمکهای فنی و اعتباری که دولت انجام میدهد، پیشنهاد ما این است که یکسری کارهای خدماتی نیز در کنار موزهها تعریف شود؛ برای مثال رستورانها و کافهها ایجاد شوند تا بتوانند از محل درآمد این خدمات، موزهها را نیز سرپا نگه دارند. با این کار، مجموعهها میتوانند کاربری چندمنظوره پیدا کنند و در کنار کاربری موزهای، کاربری گردشگری نیز داشته باشند.
به گزارش ایسنا، موزههای تبریز هر کدام بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی این شهر را روایت میکنند؛ از گورستان ۳۵۰۰ ساله عصر آهن و آثار باستانی گرفته تا تاریخ مشروطه، معماری قاجاری، هنر سفال، موسیقی، کتابت و حتی فوتبال. تنوع این موزهها نشان میدهد که روایت تاریخ یک شهر تنها در بناهای تاریخی خلاصه نمیشود و میتوان آن را از دریچههای متفاوتی برای نسل امروز بازخوانی کرد؛ ظرفیتی که توسعه آن، بهویژه با مشارکت بخش خصوصی و ایجاد موزههای تخصصی، میتواند بخشی از مسیر گردشگری فرهنگی آذربایجانشرقی باشد.
