حمام‌های تاریخی اردبیل؛ از فراموشی تا کاربری گردشگری
حمام‌های تاریخی استان اردبیل گنجینه‌هایی از هنر معماری دوره‌های صفویه و قاجاریه هستند و در صورت مرمت و احیای کامل و واگذاری به بخش خصوصی، می‌توانند از غبار روزگاران محفوظ مانده و در رونق صنعت گردشگری موثر باشند.
به گزارش یازاکو به نقل از ایرنا،اردبیل با نام باستانی آرتاویل از شهرهای شمال غرب ایران است و “آرتا” در باور ایرانیان باستان، به قانون نظم و آفرینش در زمان پیش از آیین زردشتی اطلاق می‌شد و این شهر در طول تاریخ به نام‌های گوناگونی از جمله “دارالارشاد”، “دارالملک”، “دارالعرفان” و “دارالامان” مشهور شده و به علت قرار داشتن در مسیر جاده ابریشم از رونق اقتصادی و رفت و آمد بسیار برخوردار بوده است.
تعدد حمام‌های تاریخی در اردبیل نه تنها به جهت وجود کاروانسراها و رفت و آمد کاروانیان بلکه به علت اهمیت استحمام، بهداشت و تطهیر بدن نزد اهالی مذهبی این دیار است و بقایای گرمابه‌های تاریخی نظیر حمام کهنه، اوچ دکان، پیر، حاج شیخ، پیر زرگر، ملاهادی و ابراهیم آباد موید این ادعاست.
تعدد حمام‌های تاریخی در اردبیل نه تنها به جهت وجود کاروانسراها و رفت و آمد کاروانیان بلکه به علت اهمیت استحمام، بهداشت و تطهیر بدن نزد اهالی مذهبی این دیار است.
حمام های عمومی به طور معمول تا حدود چهار دهه قبل مکان استحمام بیش از ۹۰ درصد مردم بود و هر یک از حمام‌های تاریخی استان اردبیل به ویژه در مرکز استان نیز شاید قرنها مورد استفاده قرار گرفته اند و حرف‌های زیادی از جنس تاریخ برای گفتن دارند.
حمام منصوریه اردبیل یکی از این مجموعه‌های نفیس و یادگار دوره قاجاریه است اما همچون بیماری خسته از رنج روزگار به حالت احتضار افتاده و از یک سو قرار گرفتن در مالکیت خصوصی و از سوی دیگر انتظار مردم از سازمان میراث فرهنگی برای مرمت ، این بنای تاریخی را در دوراهی بلاتکلیفی قرار داده است.
معماری این حمام،مشابه سبک معماری حمام‌های همدوره خود همچون حمام ابراهیم آباد، سیدآباد و یعقوبیه بوده و در حال حاضر بخش‌هایی از حمام منصوریه و تزیینات آن از بین رفته است.
سیمای بنا نشلان می دهد که سازه آن، مقاومت خود را از دست داده و گنبد بخش سربینه و بخش مرکزی گرمخانه و کاربندی‌های بکار رفته در آن در حال تخریب است.
گفته می شود که کاربری قبلی این بنا خدماتی بوده و نیازهای محله‌ای را تامین می‌کرده اما در حال حاضر بخش‌هایی از آن تخریب شده و آن را به حالت متروکه درآورده است.
طبق اعلام اداره روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اردبیل، این حمام دارای یک درب ورودی با چند پله رو به پایین بود و این درب سال ها قبل با چینش آجرهایی مسدود شده است.
اکنون بخش هایی از اتاقک تون یا گرمخانه حمام تخریب شده ، سقف حمام دارای تزیینات نقاشی با طرح‌های اسلیمی است که اکنون بر روی نقاشی‌های باقیمانده، اندود گچ کشیده شده و پوشش این بخش گنبد عرقچین بوده است.
میان‌در ارتباطی بخش سربینه و گرمخانه با سرویس بهداشتی و اتاق تنظیف در ارتباط بوده و ورود از سربینه به گرمخانه از میان‌در صورت می‌گرفته و اکنون همه این بخش‌ها مسدود شده و درب جدید بطور مستقیم از سربینه وارد گرمخانه می‌شود.
به گفته یاسر رعنایی مدیر روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اردبیل، حمام تاریخی ظهیرالاسلام یا آقانقی حامامی (حمام آقانقی) نیز که اکنون موزه مردم شناسی اردبیل در آن دایر شده، گنجینه‌ای نفیس از اشیای دوره‌های زندیه، صفویه، قاجاریه و پهلوی را در خود به نمایش گذاشته و گردشگران و مسافران را فرا می‌خواند.
وی افزود: حمام ظهیرالاسلام با پیگیری و همت اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اردبیل در سال ۱۳۷۶ به شماره ۱۸۹۶ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده و بعد از مرمت در ۲۲ بهمن ۱۳۷۸ به عنوان موزه مردم شناسی اردبیل افتتاح شده است.
مدیر موزه‌های استان اردبیل درباره ویژگی‌های معماری این بنا گفت: میان‌در یا هشتی حمام ظهیرالسلام اردبیل، راهرویی پر پیچ و خم است که فضای سرد سربینه را به فضای گرمخانه وصل کرده است.
ملکه گلمغانی زاده اصل ادامه داد: این راهرو به منظور جلوگیری از هدررفت گرما، ممانعت از دید مستقیم افراد به فضای گرمخانه و تعدیل دمای بدن افراد ساخته شده و به شکل دهلیز باریک با سقف کوتاه و به صورت هشت ظلعی یا مربع با سقف گنبدی ساده احداث شده است.
او افزود: فضای اصلی حمام یعنی گرمخانه، محل استحمام بوده و یک خزینه آب گرم و دو خزینه آب سرد داشته و روشنایی گرمخانه از نورگیرهای سقفی با شیشه‌های عدسی شکل تامین می‌شد و مانع دید حمام از خارج بوده است.
این بناهای تاریخی به عنوان بخشی از هویت فرهنگی منطقه از اهمیت خاصی برخوردار هستند اما اغلب به رسیدگی و مرمت نیاز دارند تا برای آیندگان بمانند و داستان‌های گذشتگان را بازگو کنند.
مرمت و احیای حمام‌های تاریخی اردبیل
در سال‌های اخیر برنامه‌های احیا و مرمت حمام‌های تاریخی اردبیل تدوین شده و فرماندار اردبیل در جلسه‌ای با مدیرکل میراث فرهنگ ، گردشگری و صنایع دستی استان از احیای حمام‌های تاریخی شهرستان اردبیل خبر داد.
فرزاد قلندری گفت: طرح احیای حمام‌ها تدوین شده و با مشارکت اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان و سرمایه‌گذاران اجرا می‌شود.
باید پای سرمایه‌گذاران برای احیا و استفاده از بناهای تاریخی اردبیل باز شود و این کار علاوه بر حفاظت ابنیه تاریخی، زمینه بهره‌برداری بهینه از آنها را فراهم خواهد کرد.
وی به ظرفیت جذب گردشگر و تماشاگر در حمام‌های تاریخی اشاره و بیان کرد: باید از قابلیت‌های آنها برای رونق صنعت گردشگری بیشتر استفاده شود.
وی ادامه داد: باید پای سرمایه‌گذاران برای احیا و استفاده از بناهای تاریخی اردبیل باز شود و این کار علاوه بر حفاظت ابنیه تاریخی، زمینه بهره‌برداری بهینه از آنها را فراهم خواهد کرد.
جلیل جباری مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اردبیل هم از اجرای مطالعات احیای حمام‌های تاریخی به ویژه در مرکز استان خبر داد و ابراز امیدواری کرد که بناهای تاریخی با مشارکت سرمایه‌گذاران به چرخه استفاده بازگردد.
به نظر می رسد شاید بتوان با راه‌اندازی بازارچه‌های صنایع دستی در کنار حمام‌های تاریخی و برگزاری جشنواره‌ها و مسابقات فرهنگی با موضوعات تاریخ، معماری و ویژگی‌های حمام‌های تاریخی، نگاه‌ها را به این بناها معطوف کرد.
این کار می‌تواند در احیا و ماندگاری حمام‌های تاریخی و دیگر سازه‌های باستانی استان اردبیل موثر باشد و به تدریج، فرهنگ صیانت از میراث فرهنگی و ساختمان‌های تاریخی نیز بهتر از قبل در جامعه رواج یابد و نهادینه شود.
استان اردبیل با اماکن، بقاع و سازه‌های تاریخی و باستانی همچون مجموعه تاریخی بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، بقعه شیخ کلخوران متعلق به امین‌الدین جبرئیل پدر شیخ صفی‌الدین اسحق جد سلاطین صفوی، خانه ارشادی، حمام ملاهادی، برج شاطر، پل هفت چشمه، مجموعه بازار تاریخی و مسجد جمعه از مقاصد مهم گردشگران داخلی و خارجی است.
استان اردبیل با بیش از یک میلیون و ۲۸۰ هزار نفر جمعیت در ۱۲ شهرستان در شمال غرب ایران و مرز جمهوری آذربایجان واقع شده است.
