از مدرسه فیوضات تا نخستین کودکستان تبریز؛ روایت یک چهره فراموش‌نشدن
ابوالقاسم فیوضات مرد دانش‌دوستی که برای اولین بار در ایران نخستین کودکستان را در تبریز بنیان گذاشت، روزنامه‌نگاری که با مدیریت و نویسندگی خود انقلابی‌ترین جریده عصرش یعنی روزنامه تجدد را در راه مبارزه با استبداد داخلی و استعمار خارجی رهبری کرد، معلمی که برای اولین دفعه سنگ بنای مدرسه حرفه‌ای و صنعتی را در تبریز گذاشت، سیاست‌پیشه‌ای که با پشتیبانی از شیخ محمد خیابانی ستاره قدر اول آسمان آزادی ایران را با دژخیم مبارزه کرد. مرد خیری که در تمام فعالیت‌های نیکوکارانه اجتماعی در صف اول قرار داشت.
به گزارش یازاکو، ابوالقاسم فیوضات که نام فامیلی سابقا پهلوان بوده و خودش نام خانوادگی فیوضات را برای خودش انتخاب کرده، در سال ۱۲۶۷ هجری شمسی مطابق با سال ۱۳۰۵ هجری قمری در تبریز به دنیا آمد و در مکتب‌های علوم دینی به تحصیل پرداخت و بعد به مدرسه رشد و قدس وارد شد و چون اصول تدریس و تعلیم را فراگرفت، در همان آموزشگاه به تدریس مشغول شد. وی خدمات فرهنگی خود را در واقع پیش از ۲۰ سالگی شروع کرد و در سال ۱۲۸۷ شمسی دبیرستان فیوضات را دایر کرد.
این دبیرستان از بدو تأسیس تا دو سال با کوشش خود شادروان فیوضات اداره می‌شد.
در سال ۱۲۸۹ شمسی بنا به تقاضای هیئت معارف علمای اهراب و لیل‌آباد، دبیرستان فیوضات با مدرسه حیات که توسط هیئت معارف یاد شده تأسیس شده، ادغام شد.
در سال‌های اول مشروطیت گروهی از فرهنگ‌دوستان و اهالی نیکوکار هر محل برای پشتیبانی از مدارس و اداره امور اجتماعی عده‌ایی در هر یک از محله‌های تبریز تشکیل داده بودند و یکی از این هیئت‌ها، هیئت معارف محله‌های اهراب و لیل‌آباد بود. این هیئت در سال ۱۲۸۸ شمسی مدرسه‌ای به نام حیات به مدیریت شادروان میرزا حسین رشدیه، برادر کوچکتر میرزا حسن رشدیه، تأسیس کرده بودند.
این مدرسه علاوه بر تدریس دانش‌آموزان، نزدیک به ۴۰ نفر از دانش‌آموزان یتیم را جمع کرده و مخارج نگاهداری ایشان را نیز به عهده گرفت.مخارج اداری و حقوق معلمان را پرداخت می‌کرد. مدرسه در آن زمان بیش از یکصد نفر دانش‌آموز داشت .
در آن سال‌ها، از معلمین این مدرسه، میرزا علی‌اکبر معلم و روزنامه‌نویس بود که در این مدرسه تدریس می‌کرد. همچنین برخی از معلمین حقوق خود را دریافت نمی‌کردند.
در این ایام دولت فرانسه سالانه هزار فرانک به کنسولگری خود در تبریز پرداخت می‌کرد که به مدرسه کاتولیک‌ها و مدارس ملی ایرانی که زبان فرانسه را به محصلین خود تدریس می‌کردند کمک کند. در سال ۱۲۹۰ شمسی مسیو وادال که کفالت کنسولگری را به عهده داشت مصمم شد از مدارس تبریز بازدید کرده، این پول را تنها به آن‌ها بپردازند و دیگر به مدرسه کاتولیک‌ها چیزی ندهد.
ابتدا به سبب نزدیکی محل کنسولگری، به مدرسه فیوضات رفت و چون پیشرفت تحصیل و سازمان مدرسه مورد توجه وی قرار گرفت و وجه مزبور را در اختیار شادروان فیوضات گذاشت تا طبق صورتی که از طرف کنسولگری داده شده بود در میان مدارس تبریز قسمت کرده رسید دریافت کند و علاوه بر این گزارشی نیز به دولت خود فرستاد تا کمک‌های بیشتری به مدارس تبریز کسب کند. در خلال این جریان موضوع اولتیماتوم دولت روسیه تزاری و وقایع محرم سال ۱۳۳۰ ه. ق (دی ماه سال ۱۲۹۰ شمسی) پیش آمد. در این سال سالدات‌های روسیه تزاری و عمال صمدخان شجاع‌الدوله با معارف و مدارس نوین شروع به مخالفت کردند، در نتیجه تمام مدرسه‌ها منحل و اغلبشان تاراج شدند. شادروان ابوالقاسم فیوضات برای رفع مزاحمت مخالفین معارف و فراهم کردن امنیت معلمین و تسهیل وسایل تحصیل دانش‌آموزان، با استفاده از علاقه مسیو وادال به این مدرسه به وسیله مسیو رنار که سمت معلمی زبان فرانسه را با تبدیل نام آن به مدرسه «فرانکو پرسان فیوضات» زیر نظر خود قرار داد و برای این که معلمین و محصلین از مزاحمت در امان باشند نشانی به همین نام ساختند و به یقه لباس خود زدند. این وضع نزدیک به یک سال دوام داشت تا آرامشی در اوضاع حاصل شد و مدرسه به وضع اولیه خود برگشت.
در سال ۱۲۹۱ شمسی دکتر اعلم‌الملک به همراهی والی آذربایجان محمد ولی‌خان تنکابنی خلعتبری (سپهدار اعظم) که بعدها به سپهسالار اعظم ملقب شد، به تبریز آمد و در اجرای قانون ۹ آبان ماه سال ۱۲۹۰ اداره معارف را تشکیل داد و پس از بازدید مدرسه‌های موجود در آن وقت در اجرای قانون ۲۸ شهریور ۱۲۹۰ شمسی مدرسه فیوضات را دولتی کرد و ۲۰۰ تومان ماهانه مقرر در قانون را به این مدرسه داد.
شادروان ابوالقاسم فیوضات از همراهان و همفکران شیخ محمد خیابانی بود و در نهضت مرحوم خیابانی در صف اول آزادی‌خواهان و از پیشروان نهضت مشروطه‌طلبی بود و در این دوره مدتی هم مدیریت و نویسندگی روزنامه تجدد را نیز به عهده داشت، لذا با تمام آزادی‌خواهان و مبارزان راه آزادی در تماس بود. از جمله این افراد آزادی‌اندیش یکی هم بانو شمس کسمایی، نخستین شاعر نوپرداز ایران، بود که با شادروان ابوالقاسم فیوضات همیشه همکاری و همراهی داشت.
شادروان فیوضات در هر شغل و مقامی به این سرزمین خدمات شایانی انجام داده، چه در کسوت نمایندگی مجلس، چه در سمت مدیریت کل فرهنگ آذربایجان، از سال ۱۳۱۲ تا ۱۳۱۸ که سرپرستی اوقاف را به عهده داشت و چه در مقام ریاست کل اوقاف و معاونت وزارت فرهنگ. وی احکام فقهی و دینی و وقف بیشتری داشت و مدام با مراجع مذهبی در تماس بود.
قوانین و آئین‌نامه‌های مربوط به اوقاف را نوشت و موقع طرح مجلس از آن‌ها دفاع کرد و با این کار خود تشکیلات اوقاف را به صورت مدرن و منظم درآورد.
وی در انتخابات دوره چهارم مجلس شورای ملی به نمایندگی مردم تبریز انتخاب شد و بعد از پایان دوره نمایندگی با سمت ریاست فرهنگ آذربایجان به تبریز برگشت و در مدت یک سال خدمتش خدمات ارزنده‌ای به فرهنگ آذربایجان کرد که یکی از آن‌ها تأسیس کودکستان بود که برای نخستین بار در ایران در تبریز بنیان گذاشت.
این گام ارزنده از جمله کارهایی بود که در تاریخ فرهنگ ما نقطه عطفی به شمار می‌رود. فکر تأسیس اولین کودکستان از فیوضات بود ولی این اندیشه با دست توانای شادروان جبار باغچه‌بان در تبریز عملی شد.
قبل از آن که خاطرات جبار باغچه‌بان را در این زمینه مرور کنیم، لازم است که نوشته فیروزه فیروز را درباره اهمیت کودکستان بخوانیم. وی می‌نویسد:
«یکی از رویدادهای مهم اجتماعی بعد از سال‌های دهه ۱۳۰۰ شمسی که در درازمدت بنیان شیوه‌های آموزشی جامعه را دگرگون کرد، توجه به آموزش کودکان و در نتیجه، تأسیس کودکستان بود. بنیاد کودکستان در ایران را می‌توان به نوعی آغاز دگرگونی اجتماعی و تغییر هنجارهای فرهنگی جامعه‌ای تلقی کرد که سال‌های سخت بعد از جنگ جهانی اول را پشت سر گذاشته بود. این دوره از تاریخ، به دلیل دگرگونی‌های بنیادی سازمان آموزشی کشور و آغاز آموزش و پرورش منسجم و منظم، منطبق با روش‌های نوین آموزشی در تاریخ اجتماعی ایران از اهمیت بسیاری برخوردار است.»
باغچه‌بان می‌نویسد:
«روزی مرا پیش خود خواند و پرسید که آیا درست است که در ممالک مترقی برای تربیت خردسالان سه چهار ساله، بنگاه‌هایی وجود دارد. من شنیده بودم که در پایتخت روسیه چنین بنگاه‌هایی وجود دارد ولی به چشم خود ندیده بودم. همین مطلب را به آقای فیوضات گفتم. ایشان گفتند که ارمنی‌ها در تبریز چنین مؤسسه‌ای دارند و اضافه کردند که می‌خواهند بنگاه مشابهی تأسیس کنند ولی به هر معلمی که رجوع کرده‌اند حاضر نشده اداره آن را به عهده بگیرد و سپس پرسیدند که اگر چنین مؤسسه‌ای تأسیس کنند آیا من می‌توانم اداره آن را به عهده بگیرم. به ایشان اطمینان دادم که اگر آن را تأسیس کنند ایشان نامد و من شرمنده نخواهم شد.
فردای آن روز به همراهی آقای فیوضات به کودکستان مرحوم خانم خانزادیان رفتیم. این بانوی دانشمند و فاضل کودکستانی در پنج سال قبل از آن برای تربیت اطفال ارامنه در تبریز تأسیس کرده بود و در حدود ۱۵ نفر دختر و پسر شاگرد داشت که همه ارمنی بودند. آن بازدید برای من بسیار آموزنده بود. یک هفته طول نکشید که با اقدام آقای فیوضات کودکستانی تأسیس شد. من نام باغچه اطفال را برای آن پیشنهاد کردم که مورد قبول افتاد. در ضمن پیشنهاد کردم که عنوان مربیان کودکان باغچه‌بان گذاشته شود. البته تازگی کار مانع از آن شد که استعمال این کلمه تعمیم یابد.»
اعلان ذیل که گشایش کودکستان را در سال ۱۳۰۲ شمسی نشان می‌دهد از روزنامه آذر چاپ تبریز شماره ۸ مورخه ۲۳ اردیبهشت ۱۳۰۳ نقل می‌شود:
اعلان
«چنانچه در ممالک متمدنه که لمحه به اندازه پروراندن تازه نهال و شاخ گلی تربیه اطفال را مواظبت دارند و از بدو طفولیت و اول شش و فتا تربیه خانواده را معمول داشته و برای ایام قبل از تحصیل مؤسسه‌ای به نام (مدرسه مادران) و یا (باغچه اطفال) تأسیس نموده و اطفال خردسال را نگهداری کرده و با انواع تدابیر ایشان را به اصول تعلم و تادیب آشنا می‌سازند، اداره ایالتی معارف نیز از چندی قبل به تهیه وسایل چنین مؤسسه که درالحقیقه برای کاشتن تخم علم و ادب و اخلاق و نظافت زمینه مناسبی است مشغول بود تا در این ایام یک نفر معلم و یک نفر معلمه که کاملاً به تربیت و تعلیم مخصوص به آن مؤسسه را دارا می‌باشد و محل مناسبی که عبارت از عمارت و باغچه واقع در جنب مدرسه فیوضات است تعیین کرده، به موجب همین اعلان به عموم خانواده‌های محترم بشارت می‌دهد که از پنجم شوال تا آخر ماه ممکن است اولیای اطفال چهار و پنج ساله به مدیر همان مدرسه مراجعه و اسامی اطفال را به ثبت رسانیده و میزان ماهانه و سایر ترتیبات مدرسه را از مدیر رسیدگی نمایند. تاریخ ۲۱ ثور مطابق ۵ شوال ۱۳۰۳ – ۱۳۴۲ اداره معارف و اوقاف ایالتی آذربایجان.»
با انتشار این اعلان سنگ بنای اولین کودکستان در تبریز گذاشته می‌شود و شادروان ابوالقاسم فیوضات بعد که ریاست فرهنگ استان فارس را نیز به عهده می‌گیرد نخستین کودکستان شهر شیراز را هم با کمک و یاری زنده‌یاد جبار باغچه‌بان تأسیس می‌کند.
باغچه‌بان در کتاب خود چنین می‌گوید:
«در آخر سال ۱۳۰۶ که دکتر محسنی موجبات انحلال باغچه اطفال را فراهم می‌ساخت زمام امور فرهنگ فارس در دست آقای فیوضات بود. به شنیدن خبر انحلال باغچه اطفال بی‌درنگ زمینه تأسیس یک کودکستان را در شیراز فراهم کرد و مرا تدارک دید و به شیراز خواست. من هم به قصد شیراز به سوی تهران راه افتادم… آقای فیوضات برای تأسیس کودکستان از رجال و محترمین شیراز و مأمورین عالی‌رتبه‌ای که از تهران آمده بودند از مرحوم حاجی آقا شیرازی و مرحوم همایون سپاه و رئیس مالیه و مرحوم مهدب‌الدوله و آقای حسینی‌الممالک، هیئت پس از تشکیل، بی‌معطلی، خانه‌ای برای کودکستان اجاره و اسباب و اثاث آن را نیز در اندک مدتی تهیه کردند. پس از یک ماه با عرض تشکرات صمیمانه از پذیرایی گرم آقای فیوضات و خانواده محترمشان در یکی از اطاق‌های این کودکستان جابه‌جا شدیم و بعد از دو روز به اسم‌نویسی از بچه‌های کوچولو و شیرین شیراز آغاز کردیم.»
شادروان فیوضات دو بار در سمت مدیریت کل فرهنگ در استان فارس خدمات گرانبهایی به این خطه کرده که شایان توضیح است. بار اول شش سال در فارس مانده و می‌توان گفت که پایه‌های فرهنگ جدید این استان مدیون شخص فیوضات است، ایشان علاوه بر این که اولین کودکستان را به دست شادروان باغچه‌بان در شهر شیراز بنیاد نهاد، مدارس زیادی هم از خود به یادگار گذاشته است. فیوضات در مأموریت اولش در شیراز با فیلسوف هندی رایندرات تاگور ملاقات و گفتگو می‌کند و بار دوم که در سال ۱۳۱۸ – ۱۳۱۹ در حدود یک سال و نیم در شیراز بود، حفریات تخت جمشید زیر نظر ایشان انجام شده است.
از جمله گام‌های مؤثری که شادروان ابوالقاسم فیوضات برای پیشبرد فرهنگ داشته، تأسیس یک کلاس تجاری و کلاسی در مدرسه متوسطه دولتی تبریز است که اساس یک مدرسه حرفه‌ای و صنعتی به شمار می‌رود. وی علاوه بر این که در تأسیس مدارس و ایجاد فرهنگ جدید سهم مهمی داشت و یکی از ارکان استوار معارف آذربایجان بود، به خاطر داشتن رفتار نیک و پاکی و بی‌غرضی مورد ستایش عموم مردم قرار داشت. وی علاوه بر فعالیت‌های یاد شده، در جمعیت‌های خیریه مانند شیر و خورشید سرخ نیز عضو بوده و خدمات گرانبهایی در این زمینه انجام داده بود.
زنده‌یاد فیوضات با دو زبان فرانسه و عربی آشنایی داشت و کتاب‌های مفیدی نیز تألیف کرده است که از آن جمله الفبای ذهنی، تنقیح گلستان و نصاب الصبیان، شرح ارشاد الحساب، منهاج النجاح فی توضیح الصلاه (۲ جلد)، مضرات مشروبات الکلی و بعضی دیگر از کتاب‌های علمی می‌باشد.
شادروان فیوضات بعد از ۸۳ سال عمر در تاریخ ۳۱ شهریور ۱۳۴۹ شمسی در تهران درگذشت و در گورستان ابن‌بابویه با خاک هم‌آغوش شد.
آن مرحوم در طول زندگی‌اش دارای ۴ فرزند (۳ پسر و یک دختر) شد که بزرگ‌ترین پسرش به نام دکتر جاوید فیوضات (داروساز) سه ماه قبل از درگذشت پدرش فوت کرد. دومین پسرش دکتر یحیی فیوضات است که در ایران در رشته کشاورزی فارغ‌التحصیل شده و از آمریکا دکتری تعلیم و تربیت گرفته است.
دکترجواد فیوضات سومین پسرش دکتر جراح و ساکن آمریکا می‌باشد. تنها دخترش خانم حبیبه فیوضات است که لیسانسیه زبان و ادبیات انگلیسی و دبیر دبیرستان‌های تهران بود که بازنشسته شده است.
برگرفته از کتاب تبریز شهر اولین‌ها اثر صمد سرداری نیا
