نسل گوشی‌به‌دست؛ کتاب کجای دنیای کودکان امروز است؟
در روزگاری که تلفن‌های هوشمند و سرگرمی‌های دیجیتال بخش جدایی‌ناپذیر زندگی کودکان شده‌اند، کتاب برای حفظ جایگاه خود با چالشی فراتر از رقابت با صفحه‌نمایش‌ها روبه‌روست؛ چالشی که خانواده‌ها، نظام آموزشی و نهادهای فرهنگی نیز در آن نقش دارند. پرسش این است: برای بازگرداندن کتاب به سبد علایق کودکان، باید آن‌ها را به دنیای کتاب نزدیک کرد یا کتاب را با نیازها و علایقشان همراه ساخت؟
به گزارش یازاکو به نقل از ایسنا، کتاب، فراتر از مجموعه‌ای از واژه‌ها و تصویرها، دریچه‌ای برای پرورش تخیل، تقویت اندیشه و شناخت جهان است؛ اما در روزگاری که تلفن‌های هوشمند، بازی‌های رایانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی بخش قابل توجهی از زندگی کودکان و نوجوانان را به خود اختصاص داده‌اند، کتاب‌خوانی با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو شده است. چالش‌هایی که ضرورت بازنگری در شیوه‌های جذب نسل جدید به مطالعه را بیش از گذشته آشکار می‌کند.
۲۴ آبان روز کتاب، کتاب‌خوانی و کتابدار، فرصتی برای تأمل در جایگاه کتاب در زندگی کودکان امروز است؛ نسلی که برای جذب شدن به دنیای مطالعه، به محتوای متناسب با علایق خود، همراهی خانواده و مدرسه و کتابخانه‌هایی پویا نیاز دارد. اما چگونه می‌توان در رقابت با سرگرمی‌های دیجیتال، کتاب را به بخشی از زندگی روزمره کودکان تبدیل کرد و چه راهکارهایی برای پرورش نسلی کتاب‌خوان وجود دارد؟
کودکان با کتاب قهر نکرده‌اند، ما آن‌ها را از کتاب دور کرده‌ایم / کودک امروز می‌خواهد خودش را در آینه کتاب ببیند
حسین قربانزاده خیاوی، مربی داستان‌نویسی مراکز کانون پرورش فکری آذربایجان‌شرقی و نویسنده کودک و نوجوان با تأکید بر ضرورت تحول در ادبیات کودک متناسب با نیازهای نسل امروز، گفت: نویسندگان برای حفظ ارتباط با مخاطبان، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، باید همواره در مسیر تغییر و نوآوری حرکت کنند. سرعت تحولات در عصر حاضر افزایش یافته و نویسنده‌ای که می‌خواهد آثارش همچنان خوانده شود، ناگزیر است به نیازها، علایق و شیوه تفکر مخاطب امروز توجه داشته باشد.
وی با بیان اینکه پرهیز از پیچیدگی و زیاده‌گویی و استفاده از زبانی روشن و شفاف از مهم‌ترین ضرورت‌های نویسندگی برای نسل جدید است، افزود: کودک امروز می‌خواهد خودش را در آینه کتاب ببیند؛ بنابراین نویسندگان باید به دنیای واقعی کودکان نزدیک شوند و آثاری خلق کنند که با تجربه‌ها، دغدغه‌ها و مسائل زندگی آنان ارتباط برقرار کند.
وی با اشاره به موضوعات مورد توجه در ادبیات امروز این گروه سنی اظهار کرد: هویت‌یابی، محیط زیست، تغییرات اقلیمی، حفاظت از زیست جانوری و دغدغه‌های مربوط به آب و انرژی از جمله موضوعاتی هستند که در آثار نویسندگان مورد توجه قرار گرفته‌اند. پرداختن مؤثر به این موضوعات، در کنار شناخت دقیق سوژه، مستلزم شناخت مخاطب و نزدیک شدن به جهان ذهنی و واقعی کودکان و نوجوانان است.
این نویسنده حوزه کودک و نوجوان با بیان اینکه رقابت کتاب با فضای مجازی و ابزارهای دیجیتال صرفاً از طریق جذاب‌تر کردن شیوه ارائه آثار امکان‌پذیر نیست، تشریح کرد: کتاب از نظر تنوع، سهولت دسترسی و جذابیت‌های فضای مجازی با رقیبی جدی روبه‌روست؛ از این رو، تربیت نسل جدیدی از مخاطبان کتاب اهمیت ویژه‌ای دارد. این تربیت باید از مراکز آموزشی و پرورشی آغاز شود و خانواده و مدرسه نیز در کنار سایر نهادهای فرهنگی، نقش مؤثری در شکل‌گیری عادت مطالعه ایفا کنند.
کتاب‌خوان شدن کودکان نیازمند عزم ملی و همراهی خانواده و مدرسه است
وی در ادامه با انتقاد از برخی نگاه‌های رایج در خانواده و نظام آموزشی نسبت به مطالعه غیردرسی کودکان گفت: من با تعبیر «قهر کودکان با کتاب» موافق نیستم؛ چراکه معتقدم کودکان به مطالعه علاقه دارند، اما گاهی سازوکارهای تربیتی و آموزشی، از جمله اولویت دادن صرف به درس و آمادگی برای کنکور، آنان را از کتاب دور می‌کند. کتاب‌خوان شدن یک فرایند تربیتی و تدریجی است و با یک اقدام مقطعی محقق نمی‌شود؛ بلکه نیازمند همراهی خانواده، مدرسه، رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی و شکل‌گیری عزمی جدی در سطح ملی است.
کتاب‌خوانی باید از دوران نوزادی و در فضای عاطفی خانواده شکل بگیرد / کتاب را به تکلیف آموزشی کودکان تبدیل نکنیم
نازیلا قاسم‌زاده، مربی‌مسئول مرکز شماره یک کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان آذربایجان شرقی با تأکید بر ضرورت شکل‌گیری علاقه به کتاب از نخستین سال‌های زندگی کودک، گفت: کتاب‌خوان شدن کودکان پیش از آنکه یک فرآیند آموزشی باشد، جریانی عاطفی و حسی است که می‌تواند از دوران نوزادی و حتی پیش از تولد آغاز شود. آشنایی کودک با صدای والدین، آهنگ کلام و قصه‌گویی، زمینه انس او با ادبیات را فراهم می‌کند و در سال‌های نخست زندگی، کتاب ابتدا در قالب تصویر و اسباب‌بازی برای کودک معنا پیدا می‌کند و به‌تدریج به متن و داستان تبدیل می‌شود.
وی با اشاره به برخی اشتباهات خانواده‌ها در ترویج کتاب‌خوانی اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین خطاها، جدا کردن کتاب از دنیای بازی و لذت کودک و تبدیل آن به وظیفه و تکلیف آموزشی است. والدینی که خود اهل مطالعه نیستند اما فرزندانشان را به کتاب‌خوانی توصیه می‌کنند، نمی‌توانند الگوی مؤثری برای آنان باشند. همچنین انتخاب کتاب‌های نامتناسب با سن کودک، آثار نصیحت‌محور و شعارزده، می‌تواند علاقه او به مطالعه را کاهش دهد؛ درحالی‌که کتاب‌خوانی باید با لذت کشف، قصه‌گویی و تجربه‌های مشترک خانوادگی همراه باشد.
گرانی کتاب، دسترسی کودکان به مطالعه را محدود کرده است
وی با اشاره به موانع دسترسی کودکان به کتاب‌های مناسب، گرانی کتاب و کاهش قدرت خرید خانواده‌ها را از مهم‌ترین چالش‌های این حوزه دانست و گفت: افزایش هزینه‌های چاپ، کاغذ و نشر، کتاب کودک را برای بسیاری از خانواده‌ها به کالایی گران‌قیمت تبدیل کرده است. از سوی دیگر، با وجود افزایش تنوع آثار منتشرشده، تناسب میان کتاب‌های تألیفی ریشه‌دار و آثار ترجمه‌ای نیز نیازمند توجه بیشتری است. جذابیت بازی‌های رایانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی در کنار کمبود کتابخانه‌های تخصصی کودک و نوجوان در برخی مناطق، از دیگر عواملی است که دسترسی و گرایش کودکان به کتاب را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
مربی‌مسئول مرکز شماره یک کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان آذربایجان شرقی با اشاره به نقش کتابخانه‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در ترویج فرهنگ مطالعه افزود: مراکز کانون با برخورداری از کتابخانه‌های غنی و مربیان دغدغه‌مند، سال‌هاست زمینه ارتباط کودکان با کتاب را فراهم کرده‌اند و برای بسیاری از آنان فضایی امن و اثرگذار به شمار می‌روند؛ با این حال، گسترش این مراکز و افزایش دسترسی کودکان در مناطق مختلف کشور همچنان ضروری است.
وی تبدیل کتاب‌خوانی به تجربه‌ای جمعی، زنده و بازی‌محور را از راهکارهای مؤثر برای جذب نسل امروز به مطالعه دانست و تشریح کرد: کتاب نباید صرفاً به نشستن در گوشه‌ای و خواندن محدود شود، بلکه باید به بخشی از زندگی روزمره کودکان تبدیل شود. قصه‌گویی خلاق، بلندخوانی گروهی، اجرای نمایش بر اساس داستان‌ها و گفت‌وگو درباره کتاب در محیطی شاد و پویا، می‌تواند ارتباط کودکان با مطالعه را تقویت کند؛ چراکه وقتی کودک کتاب را بهانه‌ای برای خندیدن، اندیشیدن، خلاقیت و با هم بودن بداند، با میل و رغبت به سمت آن می‌رود.
کتابخانه‌ها برای جذب نسل دیجیتال باید خلاقانه عمل کنند / کودکان امروز کتاب‌های متنوع و داستان‌های کوتاه را ترجیح می‌دهند
لیلا وجدانی، مربی‌مسئول مرکز شماره چهار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان آذربایجان شرقی با اشاره به گسترش استفاده کودکان و نوجوانان از فضای دیجیتال، گفت: شرایطی مانند همه‌گیری کرونا و جنگ، در کنار ضرورت‌های آموزشی، موجب شده است استفاده از تلفن همراه و اینترنت در زندگی کودکان و نوجوانان افزایش یابد. در این میان، بازی‌های رایانه‌ای و محتوای دیجیتال نیز به دلیل جذابیت‌های خود، بخش قابل توجهی از زمان آنان را به خود اختصاص داده‌اند. استفاده طولانی‌مدت از این ابزارها علاوه بر تحمیل هزینه‌های مالی، می‌تواند زمینه‌ساز مشکلات جسمی، حرکتی و بینایی شود؛ بنابراین ضروری است برای ایجاد تعادل میان استفاده از فناوری و فعالیت‌های مفید دیگر، از جمله کتاب‌خوانی، برنامه‌ریزی شود.
وی با تأکید بر ضرورت حضور مؤثر کتابخانه‌ها در فضای دیجیتال اذعان کرد: کتابخانه‌ها و مراکز فرهنگی باید با استفاده از شیوه‌های خلاقانه و تبلیغات جذاب، جایگاه خود را در دنیای امروز پیدا کنند. خانواده‌هایی که با فضای کتابخانه و فعالیت‌های آن آشنایی دارند، بهتر می‌توانند فرزندان خود را به مطالعه ترغیب کنند. در این مسیر، معرفی ظرفیت‌های کتابخانه‌ها و آشنا کردن والدین و دانش‌آموزان با برنامه‌های متنوع فرهنگی می‌تواند نقش مؤثری در جذب کودکان و نوجوانان داشته باشد.
وی با اشاره به تجربه موفق کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در اجرای فعالیت‌های جمع‌خوانی افزود: در این برنامه‌ها، کودکان در فضایی صمیمی دور هم جمع می‌شوند، ابتدا مربی با علاقه و احترام به صحبت‌های آنان گوش می‌دهد و سپس کتابی متناسب با موضوعات مورد علاقه اعضا معرفی می‌کند. کودکان به نوبت بخش‌هایی از کتاب را با صدای بلند می‌خوانند و گاهی نیز مسابقه روخوانی برگزار می‌شود. این شیوه به دلیل ایجاد حس مشارکت و رقابت دوستانه، برای اعضا بسیار جذاب است؛ به‌گونه‌ای که کودکان مشتاقانه منتظر رسیدن نوبت خود برای خواندن هستند.
مربی‌مسئول مرکز شماره چهار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان آذربایجان شرقی، با اشاره به برنامه‌های متنوع این مجموعه برای ترویج کتاب‌خوانی، طرح‌هایی مانند «چهار کتاب، چهار فصل» و طرح «نوخوان‌ها» را از جمله اقدامات مؤثر در این زمینه دانست و گفت: در طرح نوخوان‌ها، دانش‌آموزان پایه‌های اول و دوم ابتدایی به همراه معلمان خود از مراکز کانون بازدید می‌کنند و ضمن عضویت رایگان، در برنامه‌های خلاقانه مربیان برای تقویت مهارت خواندن شرکت می‌کنند. همچنین بازدیدهای گروهی مدارس از کتابخانه‌ها و اجرای برنامه‌های بلندخوانی در جمع دوستان و معلمان، تجربه‌ای لذت‌بخش است که حتی بزرگسالان نیز از آن استقبال می‌کنند.
وی در ادامه با تأکید بر ضرورت توجه به سلیقه و نیاز مخاطبان در انتخاب کتاب تشریح کرد: کودکان امروز بیشتر به موضوعات متنوع، داستان‌های کوتاه و کتاب‌هایی با پایان‌بندی سریع علاقه دارند؛ درحالی‌که نوجوانان معمولاً به موضوعات هیجانی، ترسناک و عاطفی گرایش بیشتری نشان می‌دهند. کودکان همچنین به کتاب‌های تصویری علاقه‌مند هستند و در انتخاب آثار تا حد زیادی از والدین، مربیان و افراد مورد اعتماد خود تأثیر می‌پذیرند. به همین دلیل، مربی کتابخانه باید با شناخت علایق هر کودک و استفاده از خلاقیت، شیوه‌ای متناسب با روحیات او برای ایجاد علاقه به مطالعه پیدا کند.
