روایت خانه تاریخی کلکته چی؛ از ویرانی تا احیا
خانه تاریخی «کلکتهچی» تبریز که چند سال پیش به دلیل بیتوجهی و توقف طرحهای مرمتی در آستانه تخریب قرار گرفته بود، اکنون با اجرای طرح مرمت و بازآفرینی در آستانه احیا قرار دارد؛ بنایی ارزشمند از دوره قاجار که زمانی بخشهایی از آن فرو ریخته و به یکی از نمادهای فرسودگی در بافت تاریخی شهر تبدیل شده بود.
به گزارش یازاکو به نقل از ایرنا، خانه تاریخی کلکتهچی واقع در محله راستهکوچه تبریز، از بناهای شاخص دوره قاجار است که پنجم تیرماه سال ۱۳۸۴ با شماره ۱۱۹۸۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. این خانه تاریخی که حدود ۷۳۰ مترمربع عرصه و ۷۸۰ مترمربع زیربنا دارد، به دلیل ویژگیهای معماری خاص خود از جمله وجود پاسیو، هشتی ورودی، حوضخانه و پنجرههای ارسی، از نمونههای کمنظیر معماری مسکونی تاریخی در تبریز به شمار میرود.
با این حال، در سالهای گذشته این بنای ارزشمند به دلیل نبود رسیدگی مستمر و توقف عملیات مرمت، با آسیبهای جدی مواجه شد؛ بهگونهای که بخشهایی از سازه آن فرو ریخت و خطر تخریب کامل بنا را افزایش داد.
بنایی ارزشمند از دوره قاجار با معماری کمنظیر
کارشناسان میراث فرهنگی، خانه کلکتهچی را از نمونههای شاخص معماری اواسط تا اواخر دوره قاجار میدانند که در ساخت آن از ترکیب سازههای طاقی و قابی استفاده شده است. زیرزمینهای این خانه با سازه طاقی و طبقات فوقانی با سازه قابی ساخته شدهاند.
از ویژگیهای شاخص این بنا وجود فضای پاسیو در میان ساختمان است؛ عنصری که در میان خانههای تاریخی تبریز کمتر دیده میشود و همین موضوع این خانه را به نمونهای خاص در معماری مسکونی شهر تبدیل کرده است.
این بنا دارای فضاهای متعددی از جمله اتاقهای متعدد، پستو، راهرو، ایوان، حوضخانه، سرداب، دالان ورودی و اتاقهای دو دری و سه دری است و در طراحی آن تقارن شرقی-غربی در پلان و نمای ساختمان بهوضوح دیده میشود.
نمای شمالی ساختمان نیز با آجرکاریهای ظریف، پنجرههای چوبی و ارسیهای رنگی جلوهای چشمنواز دارد و ایوان ستوندار آن یکی از عناصر شاخص معماری بنا محسوب میشود.
آغاز روند تخریب در سالهای گذشته
پس از تخلیه خانه و خرید آن توسط شهرداری تبریز در اوایل، این بنا برای مدتی طولانی خالی از سکنه ماند و نبود مراقبتهای دورهای، شرایط آن را به تدریج بحرانی کرد.
کارشناسان مرمت در بررسیهای انجام شده بیش از ۶۰ نقطه آسیب در بخشهای مختلف بنا شناسایی کردند. یکی از مهمترین عوامل آسیب به این خانه، برداشتن سقف در جریان عملیات مرمتی نیمهتمام در سالهای گذشته بود که باعث شد بنا در برابر بارش باران و نفوذ رطوبت کاملاً آسیبپذیر شود.
نفوذ آب، انسداد ناودانها، تجمع نخالهها، رشد گیاهان در بدنه ساختمان و حتی حفاریهای غیرمجاز برای یافتن اشیای عتیقه، از جمله عواملی بود که به تشدید روند تخریب این خانه تاریخی انجامید.
در برخی نقاط نیز رطوبت تا ارتفاع بیش از یک متر در دیوارها نفوذ کرده و موجب فرسایش آجرها و تضعیف سازه شده بود.
در سال های قبل، مسئولان شهرداری منطقه هشت تبریز یکی از دلایل اصلی کندی روند مرمت خانه کلکتهچی را مشکلات اعتباری اعلام کردند؛ به گفته آنان، در مقاطعی حتی واژه «مرمت» در ابلاغ بودجه حذف شده بود که همین موضوع اجرای طرحهای بازسازی را با مشکل مواجه کرد.
در همین حال اقدامات محدودی همچون آواربرداری، پاکسازی نخالهها، جمعآوری گیاهان رشد یافته در بنا و شمعگذاری برای جلوگیری از ریزش سازه انجام شد، اما نبود اعتبار کافی مانع ادامه سریع عملیات مرمت شد.
کارشناسان مرمت نیز تاکید داشتند برای جلوگیری از تخریب کامل بنا، اجرای اقدامات فوری مانند ایجاد سقف موقت، افزایش شمعگذاری، داربستبندی نما و سبکسازی سازه ضروری است.
در همین ارتباط یعقوب هوشیار، شهردار تبریز پیشتر در گفتوگو با رسانهها با اشاره به وضعیت برخی خانههای تاریخی شهر گفته بود: حفظ و احیای بناهای تاریخی یکی از اولویتهای مدیریت شهری است و تلاش میکنیم با مرمت و بهرهبرداری فرهنگی از این بناها، هویت تاریخی تبریز حفظ شود.
همچنین احمد حمزهزاده، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی در گفتوگو با خبرنگاران با تاکید بر اهمیت صیانت از بناهای تاریخی تبریز گفته است: خانههای تاریخی تبریز بخش مهمی از هویت معماری شهر را تشکیل میدهند و مرمت و احیای این بناها با همکاری دستگاههای اجرایی در دستور کار قرار دارد.
آغاز دوباره مرمت و امید به احیای بنا؛ پیشرفت فیزیکی ۹۰ درصدی
در سالهای اخیر با پیگیری مدیریت شهری، روند مرمت خانه تاریخی کلکتهچی بار دیگر در دستور کار قرار گرفت و عملیات بازآفرینی این بنا با مشارکت سازمان عمران شهرداری تبریز از سر گرفته شد.
حمیده درشته، شهرداری منطقه تاریخی هشت شهرداری تبریز امروز با اعلام این خبر اظهار کرد: بعد از رکود چندین ساله در مرمت خانه تاریخی کلکته چی، پروژه مرمت این خانه تاریخی را از سال گذشته با مشارکت سازمان عمران آغاز کرده ایم که تا کنون عملیات دیوارکشی، مرمت سقف، مرمت نمای ساختمان، سنگفرش محوطه، سفیدکاری، بندکشی دیوارها و ترمیم دیوارهای داخلی اجرایی شده و عملیات احیاء هشتی ورودی به همراه مرمت حیاط اندرونی طنبی و مرمت زیرزمین به جدیت در حال اجراست.
وی افزود: تمامی این مراحل با دقت و کیفیت بالا انجام میشود تا علاوه بر حفظ اصالت بنا، شرایط ایمنی و کاربری آن نیز بهبود یابد.
شهردار منطقه هشت تبریز خاطرنشان کرد: امیدواریم با ادامه این روند، هرچه سریعتر شاهد اتمام کامل پروژه باشیم و خانه کلکتهچی به عنوان یکی از جاذبههای فرهنگی تبریز معرفی شود.
درشته در پایان به پیشرفت مرمتی خانه کلکته چی اشاره کرده و گفت : عملیات مرمتی این خانه تاریخی با پیشرفت ۹۰ درصدی به سرعت پیش میرود که امیدواریم طی ماه های آتی، شاهد تکمیل عملیات مرمتی و بهره برداری از خانه تاریخی کلکته چی باشیم.
ظرفیت گردشگری در قلب بافت تاریخی تبریز
مجموعه کلکتهچی در محله تاریخی راستهکوچه قرار دارد؛ محدودهای که به دلیل برخورداری از بناهای تاریخی متعدد، یکی از مهمترین بخشهای بافت تاریخی تبریز محسوب میشود.
کارشناسان معتقدند در صورت احیای کامل این مجموعه و بهرهبرداری مناسب از آن، خانه کلکتهچی میتواند در کنار دیگر بناهای تاریخی این محدوده به یکی از جاذبههای فرهنگی و گردشگری شهر تبدیل شود.
پیشتر نیز مسجد تاریخی کلکتهچی که در نزدیکی این خانه قرار دارد، با اجرای طرح مرمت به یکی از نمونههای موفق احیای آثار تاریخی در مرکز تبریز تبدیل شده است.
اکنون انتظار میرود با تکمیل عملیات مرمت خانه تاریخی کلکتهچی، یکی دیگر از یادگارهای معماری تاریخی تبریز از خطر فرسودگی و نابودی نجات یافته و به چرخه حیات فرهنگی شهر بازگردد.
