پایگاه گیومری به نقطه تنش در بازتعریف روابط ارمنستان با روسیه تبدیل شده است
یازاکو-روابط ارمنستان و روسیه همچنان نشانههایی از تنش را بروز میدهد؛ بهگونهای که اختلافات تجاری تفاوت در اولویتهای سیاست خارجی و افزایش بیاعتمادی سیاسی، اتحاد دیرینهای را که زمانی یکی از نزدیکترین روابط مسکو در قفقاز جنوبی بود، دستخوش تغییر کرده است.
به گزارش واحد ترجمه پایگاه خبری یازاکو به نقل از آذرنیوز، جدیدترین تنشها پس از آن شکل گرفت که روسیه محدودیتهایی را برای واردات شیر و محصولات لبنی ارمنستان اعمال کرد. این اقدام باعث شد نیکول پاشینیان نخستوزیر ارمنستان در گفتوگوی تلفنی اخیر خود با ولادیمیر پوتین رئیسجمهور روسیه این موضوع را مستقیماً مطرح کند. پاشینیان تأکید کرد که این محدودیتها با توافقهای دوجانبه و همچنین مقررات حاکم بر اتحادیه اقتصادی اوراسیا مغایرت دارد.
در کنار اختلافات اقتصادی موضوع دیگری نیز بار دیگر وارد مباحث سیاسی ارمنستان شده است: آینده پایگاه نظامی شماره ۱۰۲ روسیه در شهر گیومری.
هرچند هیچ نشانه رسمی مبنی بر قصد ایروان برای درخواست تعطیلی این پایگاه وجود ندارد، اما افزایش بحثهای عمومی درباره آن گمانهزنیهایی را برانگیخته است که آیا تغییر جهت ژئوپلیتیکی ارمنستان در نهایت میتواند بر حضور بلندمدت نظامی روسیه در این کشور تأثیر بگذارد یا خیر.
ایشخان وردیان فعال مدنی در ارمنستان در گفتوگو با این پورتال گفت که با وجود افزایش بحثهای عمومی، واقعیتهای حقوقی و سیاسی تحقق چنین سناریویی را بسیار بعید میسازد.
او گفت: دولت ارمنستان هرگز موضوع تعطیلی زودهنگام پایگاه ۱۰۲ گیومری را بررسی نکرده و بارها اعلام کرده است که چنین برنامهای در دستور کار نیست. این موضوع منطقی است، زیرا حضور این پایگاه بر اساس معاهدات بیندولتی تنظیم شده و با یک دستور نخستوزیر قابل لغو نیست.
مبنای حقوقی حضور روسیه
پایه حقوقی حضور نظامی روسیه در ارمنستان به سال ۱۹۹۵ بازمیگردد؛ زمانی که دو کشور توافقی امضا کردند که بر اساس آن مسکو اجازه یافت به مدت ۲۵ سال نیروهای خود را در پایگاه گیومری مستقر کند.
این توافق در سال ۲۰۱۰ بهطور قابلتوجهی گسترش یافت؛ بهگونهای که دو کشور با امضای پروتکلی الحاقی مدت اعتبار آن را تا سال ۲۰۴۴ تمدید کردند. در نسخه اصلاحشده توافق مأموریت پایگاه نیز توسعه یافت و علاوه بر حفاظت از منافع راهبردی روسیه در قلمرو شوروی سابق، نقش آن در تأمین امنیت ملی ارمنستان نیز پررنگتر شد.
از آنجا که این توافق یک معاهده بینالمللی است و نه یک تصمیم سیاسی داخلی، وردیان معتقد است که لغو آن مستلزم اقداماتی بسیار فراتر از تغییر فضای سیاسی خواهد بود.
وی گفت: این پایگاه از نظر حقوقی تا سال ۲۰۴۴ حق حضور در ارمنستان را دارد و توافقهای مربوط به آن شامل تعهدات راهبردی نظامی و سیاسی است؛ از این رو، فسخ زودهنگام آن بسیار دشوار خواهد بود.
آیا ارمنستان از نظر حقوقی میتواند از این توافق خارج شود؟
حقوق بینالملل در شرایط استثنایی امکان خروج کشورها از معاهدات را فراهم میکند. یکی از استدلالهایی که گاه در محافل سیاسی ارمنستان مطرح میشود، این است که روسیه در جریان درگیریهای نظامی اخیر با جمهوری آذربایجان به تعهدات خود در قبال متحدش عمل نکرده است.
وردیان میگوید از لحاظ نظری چنین استدلالی قابل طرح است.
او اظهار داشت: حقوق بینالملل اجازه میدهد اگر یکی از طرفها بهطور اساسی تعهدات خود را نقض کند، طرف دیگر بهصورت یکجانبه از معاهده خارج شود. ارمنستان میتواند از نظر تئوریک عدم اقدام پایگاه روسیه در جریان تشدید درگیریهای اخیر با جمهوری آذربایجان را بهعنوان خودداری از انجام تعهدات ائتلافی تفسیر کرده و آن را مبنای حقوقی برای فسخ توافق قرار دهد. با این حال وی تأکید میکند که امکان حقوقی با امکان سیاسی تفاوت دارد.
او افزود: چنین سناریویی بسیار بعید است، زیرا عملاً به معنای گسست بلندمدت روابط با روسیه خواهد بود و پیامدهای جدی و فوری برای ارمنستان به همراه خواهد داشت.
معمای بزرگ ارمنستان
در دو سال گذشته ارمنستان روابط خود را با اتحادیه اروپا، ایالات متحده و چندین شریک غربی بهطور چشمگیری گسترش داده است. با این حال روسیه همچنان یکی از مهمترین شرکای اقتصادی ارمنستان تأمینکننده اصلی انرژی این کشور و بازیگری تأثیرگذار در اتحادیه اقتصادی اوراسیاست. قطع کامل این روابط میتواند هزینههای اقتصادی و امنیتی قابل توجهی برای ایروان به همراه داشته باشد.
اظهارات اخیر نخستوزیر ارمنستان نیز با همین رویکرد محتاطانه همخوانی دارد. پاشینیان اوایل سال جاری اعلام کرد که دولتش برنامهای برای خروج پایگاه نظامی روسیه از ارمنستان ندارد.
وی همچنین در واکنش به قانون جدید روسیه که امکان اعزام نیروهای نظامی برای حفاظت از شهروندان روس در خارج از کشور را فراهم میکند، نگرانیها درباره احتمال افزایش اختیارات پایگاه گیومری را رد کرد. پاشینیان تأکید کرد که این پایگاه صرفاً در چارچوب قوانین ارمنستان فعالیت میکند.
این موضع نشان میدهد که ایروان بیش از آنکه مشروعیت حقوقی حضور نظامی روسیه را زیر سؤال ببرد، در پی اعمال نظارت بیشتر بر فعالیتهای این پایگاه است. این تفاوت اهمیت زیادی دارد.
از زمان جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰ ارمنستان بهتدریج سیاست خارجی چندجانبهگرایانهای را دنبال کرده و همزمان با گسترش روابط با غرب، تلاش کرده است مناسبات قابلقبولی با مسکو نیز حفظ کند. اما با تشدید رقابت ژئوپلیتیکی میان روسیه و غرب، حفظ این توازن روزبهروز دشوارتر شده است.
مسکو نیز دلایل خود را برای خویشتنداری دارد
وردیان معتقد است که رویارویی مستقیم بر سر پایگاه گیومری نهتنها برای ارمنستان بلکه برای روسیه نیز زیانبار خواهد بود.
او در پایان گفت: چنین وضعیتی تنها در صورتی ممکن است که روسیه دست به تجاوز آشکار علیه ارمنستان بزند و این کشور هیچ گزینه دیگری نداشته باشد. با این حال حتی چنین سناریویی نیز بهسختی از سوی مسکو قابل تصور است، زیرا اگر پیامدهای آن برای ارمنستان عمدتاً محلی باشد، برای روسیه تبعاتی ژئوپلیتیکی خواهد داشت.
