گردنه قوشچی؛ گذرگاهی از دل هزارهها
یازاکو- پیش از آنکه جاده و خودرو چهره گردنه قوشچی را تغییر دهند، این گذرگاه کوهستانی بخشی از مسیر رفتوآمد انسان در شمال اورمیه بود؛ منطقهای که روایتهای تاریخی و آثار پیرامون آن، پیشینهای چند هزار ساله برایش ترسیم میکنند و امروز همچنان یکی از مسیرهای مهم میان اورمیه و سلماس است.
به گزارش یازاکو، جعفر ساعینیا_ گردنه قوشچی در ارتفاع حدود ۱۸۰۰ متری، در مسیر قدیم اورمیه به سلماس قرار گرفته و حدود ۵۲ کیلومتر با شمال اورمیه فاصله دارد. موقعیت کوهستانی آن، از گذشته این نقطه را به یکی از گذرگاههای طبیعی میان دو سوی منطقه تبدیل کرده است.
اما تاریخ قوشچی را نمیتوان از چند دهه یا حتی چند قرن اخیر آغاز کرد. در منابع محلی، به نقل از نوشتههای محمدتقی زهتابی، از کشف تندیسی در محدوده گردنه قوشچی سخن گفته شده که قدمت آن حدود چهار هزار سال تخمین زده شده است. بر اساس همین روایت، این یافته نشانهای از وجود هنر و صنعت در منطقه در حدود چهار هزار سال پیش دانسته شده است. البته این قدمت درباره آن یافته مطرح شده و نباید بدون سند باستانشناسی رسمی، آن را بهعنوان تاریخ قطعی خود گردنه تلقی کرد.
اهمیت تاریخی قوشچی تنها به این روایت محدود نمیشود. در پیرامون منطقه قوشچی آثار و محوطههایی از دورههای کهن معرفی شدهاند و بقایای استحکامات و آثار تاریخی منطقه، از سابقه طولانی سکونت و رفتوآمد در این پهنه حکایت دارند. همین پیوند میان کوه، دریاچه، دشت و راههای طبیعی باعث شده قوشچی در حافظه تاریخی آذربایجان جایگاهی فراتر از یک عارضه جغرافیایی داشته باشد.
قوشچی در سدههای اخیر نیز همچنان بخشی از مسیر ارتباطی منطقه بوده است. در روزگاری که سفر با خودرو و جاده آسفالت معنایی نداشت، عبور از گردنه بخشی دشوار از سفر میان اورمیه و سلماس بود. مسافران مسیر را با نشانههای طبیعی میشناختند و توقفگاههایی در طول راه داشتند.
یکی از روایتهای محلی به درختی با نام «جندر آغاجی» در پای گردنه اشاره میکند؛ تکدرختی که سالها بهعنوان نشانه راه شناخته میشد. مسافران در کنار آن اتراق میکردند و بنا بر روایت محلی، برای تبرک پارچه و دستمالهایی به شاخههایش میبستند. با جادهکشی و عبور خودروها، این درخت از میان رفت و بخشی از حافظه مسیر قدیمی نیز همراه آن از بین رفت.
قوشچی فقط شاهد رفتوآمد مسافران نبوده و در تحولات سیاسی و نظامی منطقه نیز اهمیت داشته است. در روایتهای تاریخی مربوط به دوره مشروطه و سالهای پرآشوب اوایل قرن بیستم، از قوشچی و مسیرهای پیرامون آن در ارتباط با درگیری نیروهای محلی، عثمانی و روسیه یاد شده است. حتی در منابع تاریخی آمده که در آن دوره، نگهداری و کنترل گردنه قوشچی اهمیت نظامی داشته است.
یکی از اسناد تصویری ارزشمند این مسیر نیز به سال ۱۹۰۴ میلادی، برابر با ۱۲۸۵ شمسی بازمیگردد؛ تصویری تاریخی که گردنه قوشچی را بیش از یک قرن پیش ثبت کرده است. وجود چنین تصویری نشان میدهد این گذرگاه در آغاز قرن بیستم نیز مسیری شناختهشده و قابل توجه بوده است.
اما قوشچی امروز چهره دیگری دارد. همان مسیری که زمانی مسافران با پای پیاده، چهارپایان و کاروانها از آن عبور میکردند، امروز بخشی از محور ارتباطی اورمیه و سلماس است و خودروهای سواری و سنگین از آن عبور میکنند.
با این حال، شرایط کوهستانی همچنان بر زندگی امروز گردنه سایه انداخته است. برف و کولاک در فصل زمستان بارها موجب دشواری یا توقف تردد در محور شده و گزارشهایی از بستهشدن گردنه در شرایط نامساعد جوی منتشر شده است. حتی در مواردی، قیچیکردن تریلی در مسیر باعث ممنوعیت تردد ناوگان سنگین و کندشدن عبور سایر خودروها شده است.
این شاید مهمترین تصویر امروز قوشچی باشد؛ هزاران سال گذشته، اما جغرافیا هنوز همان جغرافیاست. انسان راه را تغییر داده، جاده ساخته و خودرو را جایگزین کاروان کرده است، اما برف، ارتفاع، پیچهای کوهستانی و دشواری عبور همچنان بخشی از واقعیت این گردنهاند.
قوشچی را میتوان ورقزدن یک کتاب تاریخی در دل کوهستان دانست؛ از روایت یافتهای با قدمت چند هزار سال، تا آثار و استحکامات تاریخی، از مسافرانی که کنار «جندر آغاجی» توقف میکردند تا تصویری که در سال ۱۹۰۴ از گردنه ثبت شده و سرانجام جادهای که امروز خودروها از آن عبور میکنند.
گردنه قوشچی در طول هزارهها بارها تغییر کرده است؛ اما یک چیز ثابت مانده: اینجا همچنان گذرگاه است؛ گذرگاهی که تاریخ، سفر و جغرافیا را به هم پیوند زده است.
